SİNEMA DÜNYASI : Film ve Dizi Keyfinizi Artırmaya Yarayan Harika Netflix Uygulamaları


Film ve Dizi Keyfinizi Artırmaya Yarayan Harika Netflix Uygulamaları

Netflix’in resmi eklentisi olmayan ancak entegre edilebilen işe yarar uygulamaları aktaralım. Dizi izlerken arkadaşlarınızla eş zamanlı konuşmak veya dizi/filmin IMDb puanlarını görebilmek gibi muhteşem özellikler var.

unogs

web sitesi. netflix’te hangi filmlerin olduğunu gösteriyor. hangi ülkede hangi içerik var arayabilirsiniz. ayrıca korku/fantastik film vs. diye arama yapabilirsiniz. en kullanışlı özelliği ise (bana göre) son bilmemkaç günde hangi içeriklerin eklendiğini görebilirsiniz.

film scores for netflix

chrome eklentisi. filmlerin üzerinde ufak bir kutucukta imdb, metascore gibi puanlarını gösteriyor. istediğiniz puan türlerini seçebiliyorsunuz.

super netflix

chrome eklentisi. netflix’e epey özellik ekliyor. video hızlandırma, bilgisayarınızdan altyazı ekleme (proxy ile kullanırsanız işe yarayacak bir özellik. proxy demişken opera tarayıcının proxy servisi ile netflix’i birkaç farklı ülkeden kullanabilirsiniz veya internette satılan servislerden birini alabilirsiniz), video kalitesini istediğiniz gibi seçme (otomatik video kalitesini kapatma) vs.

subflicks

web sitesi. eğer netflix’e altyazı ekleyeceksiniz bu servisi kullanmanız gerek. klasik .srt uzantılı altyazı dosyasını .dfxp’ye çeviriyor. ayrıca bu altyazıları yedekliyor. netflix’e altyazı eklerken burdan altyazıyı dönüştürüp eklemelisiniz.

flicksurfer

web sitesi. unogs’un farklı hali. biraz daha kullanışlı, tasarımı daha iyi. ancak içerik kısmında türkiye yok. unogs neredeyse tüm ülkeleri kapsıyor.

netflix enhancer

chrome eklentisi. imdb puanı vs. ekliyor, içerikte düzgün arama yapmanızı sağlıyor (imdb puanı min 6 olan dramaları listele gibi).

netflix party

chrome eklentisi. arkadaşlarınızla mesajlaşarak bir şeyler izlemenizi sağlıyor.

turflix.com

web sitesi. netflix türkiye arama motoru.

a achluophobia

Netflix’te Aradığınız Filmleri Daha Kolay Bulmanızı Sağlayacak Gizlenmiş Kategoriler

Netflix’te film seçerken binlerce seçenek ve klasik kategoriler arasında zorlanıyor olabilirsiniz. Bu sorunu aşarak seçeneklerinizi aza indirmenin yolu aslında çok kolay.

netflix’te gizli kategorilere, url’nin (sayfa linki) sonundaki sayıları değiştirerek gidebilirsiniz. gizli deyince aklınıza yasaklı kategoriler gibi bir şey gelmesin. sadece algoritmanın gizlediği kategorilerdir.

örneğin, "aksiyon ve macera" kategorisine gittiğinizde url şöyle oluyor

Netflix

Watch Netflix movies & TV shows online or stream right to your smart TV, game console, PC, Mac, mobile, tablet and more.

www.netflix.com

işte url’nin sonundaki 1365 sayımız aksiyon ve macera kategorisinin kodudur. atıyorum o kodu siz 11881 sayısıyla değiştirdiğimizde adult animation kategorisine götürüyor.

kodların tam listesi şöyle

action & adventure: 1365
action comedies: 43040
action sci-fi & fantasy: 1568
action thrillers: 43048
adult animation: 11881
adventures: 7442
african movies: 3761
alien sci-fi: 3327
animal tales: 5507
anime: 7424
anime action: 2653
anime comedies: 9302
anime dramas: 452
anime fantasy: 11146
anime features: 3063
anime horror: 10695
anime sci-fi: 2729
anime series: 6721
art house movies: 29764
asian action movies: 77232
australian movies: 5230
b-horror movies: 8195
baseball movies: 12339
basketball movies: 12762
belgian movies: 262
biographical documentaries: 3652
biographical dramas: 3179
boxing movies: 12443
british movies: 10757
british tv shows: 52117
campy movies: 1252
children & family movies: 783
chinese movies: 3960
classic action & adventure: 46576
classic comedies: 31694
classic dramas: 29809
classic foreign movies: 32473
classic movies: 31574
classic musicals: 32392
classic romantic movies: 31273
classic sci-fi & fantasy: 47147
classic thrillers: 46588
classic tv shows: 46553
classic war movies: 48744
classic westerns: 47465
comedies: 6548
comic book and superhero movies: 10118
country & western/folk: 1105
courtroom dramas: 528582748
creature features: 6895
crime action & adventure: 9584
crime documentaries: 9875
crime dramas: 6889
crime thrillers: 10499
crime tv shows: 26146
cult comedies: 9434
cult horror movies: 10944
cult movies: 7627
cult sci-fi & fantasy: 4734
cult tv shows: 74652
dark comedies: 869
deep sea horror movies: 45028
disney: 67673
disney musicals: 59433
documentaries: 6839
dramas: 5763
dramas based on books: 4961
dramas based on real life: 3653
dutch movies: 10606
eastern european movies: 5254
education for kids: 10659
epics: 52858
experimental movies: 11079
faith & spirituality: 26835
faith & spirituality movies: 52804
family features: 51056
fantasy movies: 9744
film noir: 7687
food & travel tv: 72436
football movies: 12803
foreign action & adventure: 11828
foreign comedies: 4426
foreign documentaries: 5161
foreign dramas: 2150
foreign gay & lesbian movies: 8243
foreign horror movies: 8654
foreign movies: 7462
foreign sci-fi & fantasy: 6485
foreign thrillers: 10306
french movies: 58807
gangster movies: 31851
gay & lesbian dramas: 500
german movies: 58886
greek movies: 61115
historical documentaries: 5349
horror comedy: 89585
horror movies: 8711
ındependent action & adventure: 11804
ındependent comedies: 4195
ındependent dramas: 384
ındependent movies: 7077
ındependent thrillers: 3269
ındian movies: 10463
ırish movies: 58750
ıtalian movies: 8221
japanese movies: 10398
jazz & easy listening: 10271
kids faith & spirituality: 751423
kids music: 52843
kids’ tv: 27346
korean movies: 5685
korean tv shows: 67879
late night comedies: 1402
latin american movies: 1613
latin music: 10741
martial arts movies: 8985
martial arts, boxing & wrestling: 6695
middle eastern movies: 5875
military action & adventure: 2125
military documentaries: 4006
military dramas: 11
military tv shows: 25804
miniseries: 4814
mockumentaries: 26
monster movies: 947
movies based on children’s books: 10056
movies for ages 0 to 2: 6796
movies for ages 2 to 4: 6218
movies for ages 5 to 7: 5455
movies for ages 8 to 10: 561
movies for ages 11 to 12: 6962
music & concert documentaries: 90361
music: 1701
musicals: 13335
mysteries: 9994
new zealand movies: 63782
period pieces: 12123
political comedies: 2700
political documentaries: 7018
political dramas: 6616
political thrillers: 10504
psychological thrillers: 5505
quirky romance: 36103
reality tv: 9833
religious documentaries: 10005
rock & pop concerts: 3278
romantic comedies: 5475
romantic dramas: 1255
romantic favorites: 502675
romantic foreign movies: 7153
romantic ındependent movies: 9916
romantic movies: 8883
russian: 11567
satanic stories: 6998
satires: 4922
scandinavian movies: 9292
sci-fi & fantasy: 1492
sci-fi adventure: 6926
sci-fi dramas: 3916
sci-fi horror movies: 1694
sci-fi thrillers: 11014
science & nature documentaries: 2595
science & nature tv: 52780
screwball comedies: 9702
showbiz dramas: 5012
showbiz musicals: 13573
silent movies: 53310
slapstick comedies: 10256
slasher and serial killer movies: 8646
soccer movies: 12549
social & cultural documentaries: 3675
social ıssue dramas: 3947
southeast asian movies: 9196
spanish movies: 58741
spiritual documentaries: 2760
sports & fitness: 9327
sports comedies: 5286
sports documentaries: 180
sports dramas: 7243
sports movies: 4370
spy action & adventure: 10702
spy thrillers: 9147
stage musicals: 55774
stand-up comedy: 11559
steamy romantic movies: 35800
steamy thrillers: 972
supernatural horror movies: 42023
supernatural thrillers: 11140
tearjerkers: 6384
teen comedies: 3519
teen dramas: 9299
teen screams: 52147
teen tv shows: 60951
thrillers: 8933
travel & adventure documentaries: 1159
tv action & adventure: 10673
tv cartoons: 11177
tv comedies: 10375
tv documentaries: 10105
tv dramas: 11714
tv horror: 83059
tv mysteries: 4366
tv sci-fi & fantasy: 1372
tv shows: 83
urban & dance concerts: 9472
vampire horror movies: 75804
werewolf horror movies: 75930
westerns: 7700
world music concerts: 2856
zombie horror movies: 75405

kaynak

EĞLENCE DÜNYASI /// EKREM HAYRİ PEKER : Meyhane Kültürü – Bursa’da Meyhaneler


EKREM HAYRİ PEKER : Meyhane Kültürü – Bursa’da Meyhaneler

20 Ağustos 2018

Meyhane kültürü liman kültürünün bir parçası olarak süre gelmiştir. Aylarca denizde kalan gemicilere yanaştıkları limanlarda yiyip içecekleri meyhaneler ve kadınlar vardır.

Türkler İstanbul’u ve Galata’yı aldıkları zaman zaten liman olan bu şehrin meyhaneleri de dünya ölçülerindeydi.

Müslüman halka genel olarak içki konusundaki dinsel yasak vardı. Ancak Müslüman olmayanların adetlerine karışılmazdı. Galata başta olmak üzere gayri Müslümlerin yoğun olduğu mahallelerde birçok meyhane vardı ve bu meyhanelerin müşterilerinin bir kısmı kaçamak yaparak gelen Müslümanlar oluşturuyordu. Keyif için içilip yenilen yerler olan meyhaneler de bütün işyerleri gibi lonca düzenine bağlıydı.

Padişah I.Selim’in hükümdarlığı (1512-1520) sırasında meyhaneler daha da fazlalaşmış, sarhoşluk İstanbul’da daha da yaygınlaşmışt. Sultan Süleyman (1520-1566) taht’a çıktıktan sonra içki kullanımını yasakladı. II. Selim zamanında (1566-1574) meyhaneler yeniden açılmış eğlence dönemi yeniden başlamıştır. Nitekim 7 Ekim 1573’de Müslüman mahallelerine dahi meyhane açıldığı bildirimine karşılık bunun durdurulması için ferman çıkartılmıştır.

Saray hamamındaki bir âlemde düşerek yaşamını yitiren II. Selim’den sonra tahta çıkan oğlu III. Murat zamanında (1574-1595) 13 Mart 1576’da çıkartılan ferman ile Müslüman mahallelerinde olmaması kaydı ile meyhaneler faaliyetlerine serbestçe devam ediyorlardı.

III. Murat bu defa Müslümanların Hıristiyan mahallelerindeki meyhanelere dadandığına bizzat şahit olunca, 14 Mart 1583 içki yasağı koydu. Bir süre sonra askerlerin içki içme yasağı, askerlerin dayatmaları sonucunda kaldırılınca asker olmayanlar da içki içmeyi sürdürdüler.

Eremya Çelebi Kömürcüyan 17. Yüzyılda İstanbul Tarihi adlı kitabında Kasımpaşa’yı anlatırken:

“İleride Yahudi evleri ve onların iki tarafında “oda”lar görülür. Bu evler sahildedir ve altlarında dükkânlar vardır. Burada misafirler için balık pişirilir ve onlara turşu ve kurutulmuş mersin ve morina balıkları ikram edilir. Yahudi kasapları ve misket üzümünden yapılmış “Misket Arak”’ının (Rakının) satıldığı koltuklar da oradadır.”

İstanbul meyhaneleri bulundukları yerlere, sahiplerine, dükkânın üzerine asılan tahta veya madeni kayık, kule, hançer gibi alametlerine ya da içinde havuz fıskiye bulundurma özelliklerine göre Hançerli, Kürkçü Hanı, Yahudi, Kandilli gibi adlandırılırlardı. Bu alametlerden bazıları Yeniçeri ocaklarının alametleriydi. Tersanecilerle topçular Kasımpaşa’dan Fındıklı ve Salıpazarı’na kadar uzanan meyhanelerin müşterileriydi. Kayıkçı, hamal, tellak takımı ve İstanbul’un baldırı çıplak külhanileri bu meyhanelere giremezdi. Bu meyhanelere “Gedikli Meyhaneler” denirdi. Abdülaziz döneminin sonlarına doğru bunlara “Selatin Meyhaneler” denmeye başlandı. Meyhane gedikleri kurulduktan sonra ayak takımının gittiği yerler “Koltuk Meyhanesi” denilen kaçak yerler, gizlice içki satan ara sokak bakkalları ve manavlarıydı. Koltuk meyhanelerinin bir kısmı ise “Kibar koltukları“ydı. Buralara evine içki sokmayan memur takımı gelirdi.

Ayak takımı için küçük “koltuk”lardan başka bir de “Ayaklı Meyhaneler” vardı. Ayaklı meyhaneler seyyar içki satıcılarıydı; çoğunluğu Ermeni’ydi. Bellerine ucu musluklu, rakı veya şarapla doldurulmuş gayet uzun bir koyun bağırsağı sararlar, sırtlarında bir cüppe, cüppe’nin iç cebinde de bir kadeh olurdu. Omuzlarına da alamet olarak birer peşkir atarlardı. Müşterilerini gördükleri zaman etrafı kollayacak bir bakkal veya manav dükkânına girer, kuşağının arasından kadehi doldurup peşi sıra gelen müşterisine vücudunun sıcaklığıyla ısınmış içkiyi sunarlardı. Kadehi bir yudumda yuvarlayan ayyaş, bir üzüm tanesini ya da mevsimine göre bir başka meyveyi meze yapardı. Çoğu da elinin tersiyle ağzını silip gider, buna da “yumruk mezesi” denilirdi.

İstanbul’un gedikli meyhaneleri mutfaklarının temizliği ve aşçılarının da özellikle balık ve et yemeklerindeki hünerleri ile meşhurdu. “Gediklilerin sunduğu külbastı ve etli güveçi konak aşçıları yapamaz” denilirdi. Gediklilerin geniş ve yüksek tavanları genelde direklerle tutturulurdu. Orta direğin dibinde bulunan büyük bir tuzlu sardalya fıçısı da bu tür meyhanelerin özelliklerinden biriydi. Tuzlu balıklar fıçılarla Malta veya Ege adalarından getirilirdi.

Temizliğine çok dikkat edilirdi meyhanelerin. Bardaklar ve kadehler temiz bezlerle kurulanıp parlatılırdı. Yerler dikkatle süpürülür, sofralar silinirdi. Sofralara toprak şamdanlar koyulur, mumları dikilip hazırlanır, etrafına da meze tabakları dizilirdi. Bir de kütükten oyma tuzluk bulunurdu her sofrada bereket simgesi olarak. Sandalyeler genellikle kısa, ahşap ayaklı olup, oturma yeri hasırdandı.

Gediklilerin tezgâh başı müşterileri “dört kaşlı” denilen ve akşamcı olan ağaları, ustaları ile karşılaşıp yüz göz olmak istemeyen esnaf kalfaları ve çıraklarıydı. Fasulye piyazı, lahana turşusu ve kırık leblebi gibi meze ve çerezler tezgâh başında sürekli bulunurdu. Rakı ve şarap önce kabaktan, sonraları ise metalden veya camdan yapılmış ibriklerle sunulurdu. Müşteri meyhaneye geldiğinde masa meze tabaklarıyla donatılmış, içki kadehleri yerleştirilmiş olurdu. Meyhanecinin masaya buyur etmesi ile ısınan fakat ancak masadaki mumu yaktıktan sonra başlayan bu demlenme saatler sürerdi. Masaya müşteri oturduğunda hazır bulunan mezeler için para alınmaz, içki ve ayrıca sipariş edilen mezelerin parası alınırdı. Ramazanda meyhaneler kapatılırdı. Bayram arifesinde meyhaneciler gedikli müşterilerinin evlerine midye veya uskumru dolma gönderirlerdi. Buna “unutma bizi dolması” denilirdi.

Meyhane kapanma vakti geldiğinde ise müdavimlerin gönderilmesi ayrı bir meyhanecilik yeteneği gerektirirdi. Masalara eğilerek “yaylanmak vakti” hatırlatılır. “Küfelik” olanlar için dışarıda bekleyen hamallar işe davet edilirdi. Eve gitmek için küfeye ihtiyacı olmak “dut gibi olduğunun” kanıtı olurdu.

Tütün ve kahve yasağıyla birlikte içki yasağının da en şiddetli uygulandığı dönemin IV. Murat dönemi olduğunu biliyoruz. Gariptir ki, bu padişahın kendisi de tarihimizin namlı içkicilerinden biriydi; ayyaşların piri sayılan Bekri Mustafa da aynı dönemde yaşadı.

Müslümanlar daha ziyade bozahanelere giderlerdi. Biraz ekşitilen bozayla sarhoş olurlardı. Kafkasya’da boza milli içkiydi.

*

Gelelim 19. Ve 20. Yüzyılın başındaki İstanbul’daki meyhanelere. Bu meyhaneleri Balıkhane Nazırı Ali Rıza Bey’den(1842-1928) dinleyelim. (Bir Zamanlar İstanbul)

“Çaylak Gazetesi muharrirliğini yaptığından dolayı (Çaylak Tevfik) diye şöhret bulan ve hakikaten tatlı dilli ve emsali bulunmaz bir insan olan merhumun (İstanbul’da bir sene) isimli kitabında da yazdığı vechile şerbethanelerin meyhane olduklarına alâmet olarak sokak kapısının üst duvarına bir levha asılırmış. Kapıdan içeri girildiğinde önce tezgâh göze çarpar. Tezgâhın üzerinde Rakı ve Şarap kadehleri, su kupaları, ufak tabaklar içinde Fasulya ve Lahana haşlamaları, Leblebi, Kabak Çekirdeği gibi mezeler bulunur, bu mezeler dünya gamını başından atmak ve biraz kendini avutmak hülyası ile ayakta birkaç kadeh atıp gidenler içindir. Bu hale erbabı, tezgâh başı âlemi tabir ederler. Bu âlemle iktifa edenler uzun uzadıya meyhanede oturmaya halleri ve vakitleri müsait olmayanlardır. Hattâ bu takımdan bazıları ağızlarının kokusunu belli etmemek için çiğ nohut ve kuru kahve, günlük kakule, karanfil gibi şeyler yemeye bile kendilerini mecbur tutarlardı.

Meyhanelerin içinde rakılar ve şaraplar, büyük küplerde muhafaza edilir, fıçılardan kovalara aktarmak için meyhane miçoları denilen hizmetçiler fıçının ağzına merdivenle çıkarlardı. Meyhanelerin raflarında birçok şarap ve rakı şişeleri dizilmiş ve duvarlara birtakım kabadayı resimleri asılmıştır. Akşamcılar için meyhanenin münasip yerlerine tahta sofralar konulmuş ve etraflarına dört ayaklı hasır iskemleler dizilmiştir. Yukarı katlarında şirvanlar ve birer ikişer döşeli odalar bulunur, böyle yerler zengin ve sefahat düşkünü kimselerin eğlencelerine mahsustur. Meyhanelerde aşçı ve mezeci tezgâhları da vardır, bunlar kekikli külbastı, sarma, midye-ciğer tavaları, balık ızgarası ve sair deniz mahsülleri salatası gibi mezeleri o kadar lezzetli yaparlardı ki, yemekle doyulmazdı. Meyhanelerin müteaddit hizmetçileri olduğu gibi çubuklara ateş koymak için de ayrıca ikişer çocuk bulunur, kerahat vaktinden evvel, hizmetçiler sofraları siler ve süpürürler. Toprak şamdanlara mumları dikip, sofraların ortasına kor, kökten içleri oyulmuş tuz kutularını, meyhaneci tarafından parasız olarak hazırlanan meze tabaklarını rakı şişe ve kadehlerini sofraya dizer. Meyhane ustası da hususi mevkiinde oturup müşterilerin gelmelerini bekler. Sofraların mumlarını yakmak ve müşterilere hoş geldin de bulunmak bu ustaya aittir. Akşamcılardan bazıları şişeleri, kadehleri, bardakları, tabakları kendi elleriyle yıkayıp, kendi temiz mendilleriyle kurularlar. Hattâ damacanadan şişelere rakı koyarlardı.

Bazıları meyhanede pişirtmek üzere Lüfer, Kılıç, Barbunya gibi mevsim balıkları da alıp gelirler. Keyif ehli birer ikişer kapıdan içeri girdikçe hizmetçilerden biri derhal karşılar elinde böyle bir mezelik gördüğü gibi hemen koşup elinden alır soyar, temizler veya ayıklar, pişirilecek olanları ise pişirtir, tabaklara koyar. Meyhane hizmetkârlarının sürat ve maharet ve bilhassa müşterilerin hoşnudiyetlerini celp için mizaca göre hareket etmeleri lâzımdır. Binaenaleyh meyhanelerde hizmet etmek her hizmetkârın harcı değildir.

Kayseri’nin kuşgönü tabir edilen meşhur akik gibi pastırması ve alâ ince doğranmış sucukları, temizlenip ayıklanmış olan Sardalya ve Likornoz gibi tuzlu balıklar, siyah ve beyaz havyarlar ve dumanı tüterek getirilen sıcak ızgara balıkları, envai türlü meyvelerle süslenmiş sofraların etrafında herkes kendi eşi dostu ve ahbabı ile yerini alır ve artık kendi arzu ve gönül isteğine göre hazırlanan Nargileleri fokurdatmaya ve çubukları tellendirmeye ve kadehleri doldurup boşaltmaya bu suretle emeklerinin mükâfatım görmeye başlarlar. Her şeyi hoş gören meslekleri icabı herkes, birbirine mezelerinden ikram etmek teamülüne riayet ederler. Hatta diğer sofralarda bulunan göz aşinalarına rakı ile meze ısmarlayarak samimiyet ve muhabbetlerini ibraz edenleri de olurdu.

Akşamcılar arasında nükteci, fırkacı ve şair kişiler bulunduğu gibi güzel sesli musikişinaslar, keman çalanlar, neyzenler, güfteciler ve taklit yapan tuhaf kimseler de bulunuyordu. Bu gibi insanların arasında muhtaç kişilerde bulunduğundan böylelerinin meyhane masraflarını da akşamcılar tarafından ödenirdi.

BURSA’NIN MEYHANELERİ

Altmışlı yıllarda Bursa ana arterinde yer alan meyhaneleri gezerek, meyhane kültürünü araştırmaya ne dersiniz. O yıllarda içkili yerlere restoran, içkisiz yerlere lokanta deniliyordu.

Mahfel’in yanındaki sokakta Narin isimli bir meyhane bulunuyordu. Mahfel’in karşısındaki binanın (şimdiki kütüphane) en alt katında Rodop meyhanesi vardı. Setbaşında Saray Sineması’nın altında bulunan Parizyen pavyonun yanında Palmiye Birahanesi yer alıyordu. Ünlü Cadde’de Küçük Numune pavyonunun girişinde İzzet Abi’nin meyhanesi bulunuyordu.

Sönmez İşhanı’nın altında, Eskişehir Bankası’nın Bursa Şubesi ve Mulen Ruj Pavyonu bulunuyordu. Pavyonun karşısında, içe doğru girinti yapan yerde Saray oteli, bir kahve ve fıçı bira satan bir Kale Birahanesi bulunuyordu. Sahibi Baba lakaplı Remzi Kale’ydi. Kardeşi Ersen Kale Edirne’de doktorluk yapıyordu.

Yakın tarihte kaybettiğimiz Sertaç Uzel şunları anlatmıştı. “Yusuf Restoran’da sünnet yemekleri yapılırdı. Benim sünnet yemeğim 1973 yılında burada yapılmıştı. O zaman binalar bu kadar yüksek değildi. Bursa merkezindeki en yüksek binası şimdi kapanan Ticaret Bankası binasıydı. Burası yazın üfül-üfül eserdi, bu yüzden burası tercih edilirdi.”

Akşam saatlerinde Heykel’den bir görüntü solda Yusuf Restoran

Yeşil’de bulunan Cumba ahşap dekorlu güzel bir mekândı. Burada ilk defa vişne şarabı içmiştim.

Cumba’dan Bir Görünüm

Cahit Aka’yla Bursa’nın meyhanelerini dolaşalım. “1968 yılı Temmuz ayında bir günde 1963 model Bedford Kamyona yüklediğimiz eşyalarla Karacabey’den Bursa’ya geldik. Çatalfırın semtinde, Ahmetpaşa mahallesinde iki katlı ahşap, duvarları kerpiç bir evin altında iki göz odalı, bir eve taşındık.

Okul tatilinde bir yerde çalışmak istedim. 16 yaşındaki amcaoğlum Ali İhsan Aka o zamanlar taze ceviz içi satıyordu. Ben de onunla birlikte ceviz satmak istedim. Bunun için Eşrefiler Caddesi’nde Doktor Arif Çilin’in babası, Bakkal İsmail Çilin’in dükkânının yanından yokuş yukarı 50 metre çıkardık. Sokağın solunda Müsladin Amcanın evin bahçesinde ortada yeşil kabuğunla yığılı taze cevizler, etrafında ceviz kırıcı kişiler ellerinde çekiç ve bıçakla cevizi yeşil ve kalın kabuğundan ayırıp içimde temiz su bulunan bir leğenin içine atıyorlardı. Abimle Müsladin Amcaya gitmeden çarşıdan hala satılan ama o zamanlar bakkallarda içine şekerlerin konduğu bombeli kavanozlardan bir tane aldık. İlk aldığım ceviz 100 adet oldu. Alışımız tanesi 7 kuruş satışımız 10 kuruş idi.

Satışa genelde öğleden sonra başlardık. Yolda taze ceviz badem içi diye bağırarak ilk durağımız olan Yeşil Cami yanındaki Osman Kantar’ın çay bahçesi olurdu. Yeşil Caminin duvarında oturur sıra ile çay bahçesine girerdik. Bazen Setbaşı’ndaki Mahfel Çay Bahçesine, oradan Tayyare Sinemasının yanında Romans Çay Bahçesine gider cevizleri bitirmeye çalışırdık.

Akşama kadar bitiremediğimiz cevizleri satmak için hava kararınca Yeşil’den başlayarak teker, teker meyhaneleri dolaşırdım. İlk girdiğim meyhane Setbaşı Köprüsü yanında bulunan Pavyonun yanındaki merdivenden inilen Meyhane idi. Sonra Sönmez İşhanı karşısındaki Pasaj içindeki meyhaneler, Halk Bankası yerinde olan Selçuk Restoran, Kayhan’da bulunan meyhaneler, Dörtyol dediğimiz Cumhuriyet caddesi başlangıcında sol tarafta Ayvalık Zeytin kooperatifi yanındaki binanın en üstünde yarı açık ama küçük meyhaneye… Bunların hepsinde ceviz sattım. Oradan Cumhuriyet Caddesi’nde Tapu Müdürlük girişi karşısında bir ara Adapazarı Islak Köftecisi olan ahşap tek katlı bina uğradığım bir başka meyhaneydi. Hiç durmadan yoluma devam ederdim.

İtfaiye Binasının karşısında bulunan meyhaneler, Misi şarabı satan ve yanında küçük, küçük üç köfte veren meyhane ve karşısında Sıra Dükkânların arkasında ayak kabı imalatlarının arasında küçük bir meyhane bulunuyordu. Oraya da uğrardım. Bu günde açık olan Sıra Dükkânların karşısında Üstü Deniz Restoran olan altındaki meyhaneye ve oradan Arap Şükrü sokağındaki bütün meyhanelere uğradıktan sonra o günlerde girişi para ile olan ama biz cevizleri satmak için park’a tellerin arasından her satıcı gibi kaçak girerdik. Parkın içindeki Özgen Çay Bahçesi, Göl Çay Bahçesi, Yamanlar Çay Bahçesi ve bütün Restoranları dolaşır aldığım cevizi bitirmeye çalışırdım. Üç lira o zaman iyi paraydı.

Heykel Meyhaneleri

Heykel’den aşağıya, İnönü Caddesi’ne doğru inerken küçük çıkmazda Şöhret Birahanesi bulunuyor.

Alt geçide varmadan önce solda daracık, iki katlı, sahibinin ve çalışanlarının muhabbetleriyle şenlenen, müşterilerinin kendilerini evlerinde hissettiği küçücük ama sıcacık Topal Basri Meyhanesi yer alıyor.

Bir vakitler hem çevredeki esnafın, yeni sanayicilerin akşam olduğu vakit uğrak yeriydi 1938 yılında açılan Topal Basri Meyhanesi. Heykel’den aşağıya, İnönü Caddesi’ne doğru inip de alt geçide varmadan önce solda daracık, iki katlı, sahibinin ve çalışanlarının muhabbetleriyle şenlenen, müşterilerinin kendilerini evlerinde hissettiği küçücük ama sıcacık bir mekândı. Müdavimleri arasında kimler yoktu ki? İpekçi Osman Arpacıoğlu, Tekstilci Halil Solaklar, Dingilci Nail Yenice, Çorbacı Tacettin Yazıcı, Tekstilci Cavit Çağlar…

Yıllarca Topal Basri’de çalışanı, müdavimlerin Bacaksız lakabı taktığEmin Özen’i dinleyelim:“Ailem 1965 yılında Orhaneli’nden Bursa’ya geldi. 17 yaşındayken, 1971 yılının 11. Ayının beşinci günü olan Cumartesi günü saat 10’da Topal Basri’de bulaşıkçı olarak işe başladım. İş yeri sahibi Hasan Basri Bey’e hep hacı diyorlardı. Basri beyin bir ayağı aksak olduğu için topal lakabıyla anılıyordu. Sanırım 1971’den önce hacca gitmiş.

Bulaşıkhane üçüncü kattaydı. Bulaşıkları yıkamayı yetiştiremediğim zaman ağlardım. 50 servis tepsisi vardı. Basri Bey, ben bulaşıkları yıkarken kontrole gelirdi. Üçten fazla bardak, tabak kırmışsam beni işten kovardı. Dükkânın iki kapısı vardı. Ön kapıdan çıkar, arka kapıdan tekrar üçüncü kata çıkıp bulaşıkları yıkamaya başlardım.

1974-1975 yıllarında askere gittim. Askerlik dönüşü tekrar Basri’de çalışmaya başladım. 2012’de ayrıldım. Arada üç yıl süren bir kahvecilik serüvenim var. Çiftehavuzlar’da açtığım kahvehaneyi başkasına devrettim.

Burada çalışırken 1977 yılında nişanlandım.1978 yılında evlendim. Üç dört kez işten kovulduktan sonra Hasan Bey bana ‘’ Anlaşıldı. Senin çalışmaya ihtiyacın var’’ dedi. Bende onaylayınca ‘’Gel o zaman. Sana işi öğreteyim’’ dedi. Bana işi öğretmeye başladı.

Önce balıktan başladık. Bana balık temizlemeyi öğretti. Balıkların isimlerini bana para vererek öğretti. Temizlediğimiz balığın ismini soruyor. Biliyorsam söylemek için bir lira istiyordu. Az para değildi. ‘’Niye para istiyorsun?’’ dediğimde bana ‘’ Para verirsen ismini unutmazsın’’ dedi. İlk ismini öğrendiğim balık hamsi oldu. Sonra büyük balıkları palamutu ve lüferi öğrendim.

Bursa’nın ekabirleri müşterimizdi. Gündüz köfte servisimiz vardı. Cavit Bey köfte alır, Koza Han’a götürürdü. Köfteleri hazırlarken bizle tek mi çift mi oynardı. Biz kazanırsak çay söyler, o kazanırsa 50 gram rakı içerdi. Şansı çoktu. Hep kazanıyordu. Aklıma bir kurnazlık geldi. Cebimdeki beş liranın bir tarafına çift numaralı bir beş lira yapıştırdım. Katladım. Sorduğunda kaybedeceği tarafı gösteriyordum. Sürekli kazanmaya başlayınca bir gün şüphelendi. Elimden parayı aldı. Kontrol etti. Kandırıldığını görünce çok kızdı. Fakat yeniden meyhanemize geldi. Bakan olunca da arkadaşlarıyla geldi.

Hasan Basri Bey 1978’de vefat etti. Oğlu Mehmet Cemil Güç işe devam etti. Ondan Hasan Bey’in torunu Burhan Güç işi devraldı. 2010 yılında başkasına devredip, ayrıldı. Meyhane üç kuşak tarafından işletildi. 42 yıl burada çalıştım.

Topal Basri Meyhanesi çalışanları Recep Abi, İzmirli Halil, Emin özen ve Ramazan Çakmak-1986

Meyhaneyle ilgili çok anım var. İlginç olanlardan bir kaçını anlatayım. Saat 22.30 gibi bir müşteri geldi. Votka söyledi. Yanına leblebi verdim. Arada dışarı bakıyorum. Biri yaşlı biri genç iki kadın meyhanenin önünde bir ileri bir geri dolaşıyorlardı. Dışarı çıkıp ‘’Ne arıyorsunuz’’ dedim. İçerideki adamı işaret edip ‘’Dışarıya çağırdığımızı söyler misin?’’ dediler. Adamın yanına gittim. ‘’İki kadın seni çağırıyor’’ dedim. O da ‘’Benim karı Eskişehir’e gitti. Benimle işleri yoktur’’ diyip içmeye devam etti. Bir iki defa dışarıdan çağrıldı, dönüp bakmadı bile. Sonunda genç kadın ‘’İçeri girebilir miyim?’’ diye sordu. Ben ‘’olur’’ diyince kadınlar içeri girip, adamın karşısına dikildiler. Adam kadınları görünce şaşkınlıktan sandalyesinden yere düşecekti. Şaşkın şaşkın ‘’Siz Eskişehir’e gitmeyecek miydiniz?’’ dedi. Genç kadın onun eşi diğeri de annesiymiş. İki kadını Eskişehir’e gitmek için evden santral garaja göndermiş. Kendiside meyhanede almış soluğu. (O zaman şehirlerarası otobüs terminali bugün ki Kent Meydanı’ndaydı.) Kadın ‘’Garajdan telefon ettim, annem başka yere gitmiş, bizde eve döndük’’. Sonra masadaki votkayı gösterdi. Adam ‘’su’’ diyince bardağı alıp bir yudum içti. İçtiğini tükürdü. Sonra adama söylenmeye başladı. ‘’Abla dışarıda konuşun’’ dedim. Adam hesabı ödeyip çıktı. Bir daha bizim meyhaneye gelmedi.

Emin Özen’in arkasındaki resim Hasan Bey’in torunu Burhan Güç

Meyhanemizin bir kuralı vardı. İçkili gelene içki vermezdik. Kapatmamıza yakın içkili bir adam içeri girdi ve rakı istedi. Ben vermedim. 5-10 dakika tartıştık. Sonunda içki vermeyeceğimizi anladı. Tam dışarı çıkarken bana dönüp ana avrat sövdü. Bende adama kafayı yapıştırdım. Adam yere devrildi. Ağzı burnu kan içinde. Mehmet Abi ve diğer garsonlar koşup geldiler. Adamı yerden kaldırıp, lavaboya götürdüler. Ağzını, burnunu yıkayıp kanamasını durdurdular. Sonra adamı getirip bir masaya oturttular.

Adamı kanlar içinde görünce elim ayağım titremeye başladı. Mehmet abi bana ‘’Hemen rakı ve peynir getir’’ dedi. Elim titreye titreye servis açtım. Neyse olay yatıştı. Kafa attığım kabadayılardan Dondurmacı Eyüp’müş. Ben tanımıyordum. Çıkarken ‘’Gel seni alnından öpeyim, küfrettiğim hiçbir adam bana saldırmadı’’ dedi. Neyse öpüştük gitti. Patronum Mehmet Abi ‘’Bu adamlara güvenilmez barıştık derler sonra köşe başında pusu kurarlar. Adamı arkadan bıçaklarlar’’ Dedi. 15 gün meyhane kapandıktan sonra beni arabasıyla evime götürdü. Sabahları dolmuşla meyhanenin önünde iniyordum.

Doğan Çağman adında çok muhterem bir müşterimiz vardı. DSİ’den emekli Cemal Manda ile ortak inşaat demiri satıyordu. Süleyman Demirel’in arkadaşıymış.

Süleyman Demirel Bursa’ya geldiğinde Çelik Palas’ta kalıyordu. Bir ziyaretinde ‘’Arkadaşım Doğan Bursa’da. Bulup getirin’’ demiş. Doğan bey telefonları açmamış. Sonra ortağına ulaşmışlar. Ortağına da gitmem demiş. Sonra korumaları onu alıp Demirel’e götürmüşler. İki arkadaş sohbet etmişler.

Doğan Çağman ve Emin Özen

Bana ‘’Demirel çok sevdiğim bir arkadaşım. Gitsem menfaat bekliyor diyenler olacak. O yüzden gitmedim. Bana işlerimi sordu. İstediğin bir şey var mı dedi. Bende sağlığın yeter’’ diye cevap verdim.

İçip, param yok diyenlerden ceza olarak ayağından ayakkabılarını alırdım. Bir gün bir adamın ayakkabısını aldım. O da boylu boyunca meyhanenin önüne yatmış. Polise haber vermişler. Polis geldi. ‘’Niye aldın adamın ayakkabılarını?’’ diye sordu. Bende sebebini söyledim. Polis adama söylendi. Bana da ayakkabılarını ver dedi. Bende adama ayakkabılarını verdim. Gönderdim. Bir daha kimsenin ayakkabısını almadım.”

Meyhane çalışanları olarak kılık kıyafetimize, temizliğe çok dikkat ederdik. Müşterilerimizle kaba konuşmazdık. Müşterilerimizi kaybetmek istemezdik.

Bir anı da Mehmet Ali Yılmaz’dan: “Geçen gün baktım, masaya ekmek sepeti getirirken dilimlerden birini yere düşürdü; sonra da yerden alıp sepete koyarak sanki hiçbir şey olmamış gibi şaşkın bakışlarımız altında önümüze sürdü!

N’apıyosun sen Emin” dedim, dehşet içerisinde, “hem de gözümüzün önünde o ekmek yerden alınıp da sepete tekrar konur mu hiç”?

“N’apem be ya” diye yanıt verdi, “ben o ekmeği yere düşürdüğüm zaman alıp, üç kere öptükten sonra alnıma götürerek kendim yiyiyom ya? Sen de yiyiversen incilerin mi dökülecek! Hem yeni paspas yatım ben daha oraları.”

*

HEYKEL MEYHANELERİ ve BİR ÖYKÜ

(Anlatan Behzat Çavdar, Berber (28 Ekim 2014))Pala Cemal iki büyük hindiyle Behzat’ın dükkânına gelir; “Bu hindileri Kasap Muhittin istedi, yarın vereceğim, sen muhafaza edebilir misin” der. Behzat; “Tamam, bırak buraya” der. Pala Cemal gidince hemen hindileri kalfasıyla tavuk pazarına gönderir, kestirip, temizletir. Sonra kalfayı hindilerle Atilla Tatveren’in evine gönderir. Hanımına; “Atilla Bey’in misafirleri var. Bu hindileri misafirlerine ikram edecek, bir sürahi ayran da yapacakmışsın” denir.

Berber Behzat, Nalbantoğlu girişindeki Çam Restorana haber gönderir, iki masa hazırlatır. Berber Behzat, pişen hindiyi ve ayranı aldırıp Çam restorana gönderir. Başta Pala Cemal, Atilla Tatveren, Karasorcü Mehdi Miröz, Berber Ahmet Boylu ve bir kaç kişiyi çağırır. Yenilir, içilir. Atilla Bey, Pala’ya “Kendi malın gibi ye” derken, Pala Cemal de yemeği Atilla ısmarlıyor diye; “Sen de kendi malın gibi ye” diye cevap veriri. Atilla; “Bu sürahi bizim sürahiye amma çok benziyor” der. Sürahi önüne gelince bakar, kendi sürahileri. “Bu bizim sürahi, nereden geldi buraya?”. Behzat Bey cevabı yapıştırır, “Hindilerde senin evde pişti”.

Yemeğin sonuna doğru Atilla Tatveren; “Yediğin hindiler senindi” deyince Pala Cemal; “Şimdi yandım” deyip yumruğunu masaya devirir. Masa hemen toplanır. Pala Cemal; “Ben şimdi nereden hindi bulacağım” der. Yemek biter, herkes evine gider.

Berber Behzat ve arkadaşları

Berber Behzatı dinleyelim; “Kayhan Çarşısında kelle satılıyordu. Hemen yanında bir şarap evi vardı. İçerde üzerlerinde mermer olan dört masa bulunuyordu. İçeride Birkaç kişi şarap içiyordu. Akşam geleceklere, üç şişe şarap İkram etmek istedim. Şarapların parasını ödeyip, çıkarken, dükkân sahibi; ‘Nereye gidiyorsun, saat kaçta geleceksin? Diye sordu. Ben de, ‘şimdi işim var, gidiyorum. Sen akşam gelenlere ikram edersin’ dedim. Dükkân sahibi; ‘olmaz öyle şey, her şeyin bir usulü var, gelirsin, usulüne göre ikram edersin’,deyip, paramı geri verdi. İçenlerin ısmarlayanı görmesi şartmış. Akşam geldim, üç şarap şişesine fiyong yapmışlar. Hepsini açıp, kadehler koyup, müşterilere dağıttılar. Bana da bir kadeh hazırlamışlardı. Ben ayağa kalkıp,‘Şerefe’ deyip, içince onlar da içtiler. Beni görmüş oldular.

Bir akşam da Misi Şarapçısı’na gittim, bu defa usulü öğrenmiştim. Burada usul, parayı verirsin, şarap dolu bardağını alırsın. ‘İçerdekilere şarap ısmarlamak istiyorum’ dedim. İçerdekilere baktı, ‘Bu içer, bu içmez’ diye saydı. Bana, ‘sekiz bardak’ deyip, parasını aldı. Sarhoş olanlara veya olmak üzere şarap vermedi.

***

Şimdi Sayılgan-Ece pasajının olduğu yerde bulunan eski binanın alt katında bir meyhane olduğunu biliyor musunuz? Ulucami ve Orhan Cami arasındaki Bankalar Cadesi üzerinde bulunan Sayılgan-Ece pasajının olduğu yerde, Fahri Babanın Meyhanesi bulunuyordu. Binanın önünde benzin istasyonu bulunuyordu.

Bursa meyhanelerini 1957 doğumlu Orhan Aksoy’dan dinleyelim;

“Heykel’de Yılmaz İşhanında Rodop Restaurant bulunmaktaydı. 1980’li yıllarda sahibi İzzet Anız’dı. İzzet Bey çok titiz bir işletmeciydi. Masaları tek tek dolaşır, müşterilerin hatırlarını sorardı. Meyhaneye gelenlerin neredeyse yüzde doksanı aynı kişiler olurdu. Buraya Bursa’nın ekabir takımı gelirdi.

İzzet Bey sürekli müşterilerin ne içeceğini, ne kadar içeceğini bilir, ona göre içki getirirdi. Lokantaya gelen müşterileri kazıklamak, bayat mezeleri müşteriye vermek diye bir anlayış yoktu. Müşteri “para” değildi. Parası olmayan müşterilerden hesap alınmaz, üstelik taksiyle evine gönderilirdi.

İzzet Bey daha sonra şu anda Dürümcü Bekir’in bulunduğu Setbaşı postanesinin karşısına taşındı. İzzet Bey vefat edince, oğlu işletmecilikte aynı başarıyı gösteremedi ve bu mekân kapandı.

Doksanlı yıllarda Yılmaz İşhanı’nda Çam Restaurant açıldı. Burayı açan Nail Bey’di. Yeğeni Turgay Bey’le burasını uzun yıllar boyunca çalıştırdılar.

Çam Restaurant’ın yanında emekli astsubay İkbal Bey’in “İkbalin Yeri” adında bir meyhanesi vardı. Şef garson Yaşar ile uzun yıllar burayı işlettiler.

İkbal açıldığında müdavimleri ben dâhil 5-6 kişiydik. Ortada bir soba bulunuyordu. Sobanın üzerindeki tencerede su kaynar, içinde soğuk biralar ısıtılırdı. Sonra burası da büyüdü.

Yeni yoldan aşağıya inerken, İnegöl Çarşısını geçince, Esperasso Birahanesi bulunuyordu

Heykel’de Setbaşı Pastanesi’nin karşısındaki binanın zemin katında Palmiye Birahanesi bulunuyordu. Burasının müdavimlerindendim. Kafayı bulup, yan tarafta bulunan TJK Ganyan bayisini işleten Semih Bey’in orada çıtır tabir edilen kuponlarımızı yapardık.

Setbaşı Köprüsü’nün altında “Yener Kafeterya” bulunuyordu. Burada güzel bir birahane vardı.

Setbaşı’nda DSİ lojman ve misafirhanesinin bulunduğu yerde DSİ’nin çok nezih bir restaurantı bulunurdu. Burasının fiyatları çok ehvendi. Bu lokantaların şef garsonı Zeki Bey CHP’liydi.

*

Sanatçı Güzin Değişmez’i dinleyelim; “Zafer sinemasının altında Ekrem Usta’nın meyhanesi Emek geçmişten günümüze kalan eski meyhanelerdendi. Hoşgör Meyhanesi’nin yerinde şimdi Tavukçuoğlu Çorbacısı bulunuyor.

Sıra dükkânların arkasında Üç Köfte Meyhanesinde Mürefte Şarabı satılırdı. ÜÇ KÖFTE meyhanesinin özelliği, köfteler ızgaradan çıktıkça konuldukları bakır sahanlardan müşterilere üçer üçer servis edilirdi.

Akşamcı tabir edilen ve evine gidecek nevalesi elinde olan adamlar diğer müşterilerden erkence gelip, geceyi uzun yaşayacaklar gelmeye başlarken de giderlerdi.

Babam, Bursa da pazaryerinden aşağı doğru inerken, bazı öğleden sonraları soldaki meyhaneye gittiğini anlatırdı.

Geçtiğimiz yılın kışıydı bu merakımızı giderdik, ablam Serap’la Canlı Balık Restoran’a gittik. Çok merak ettiğim akşamcılık, günün yorgunluğundan kurtulup azıcık da çakır keyif olma haliymiş. Kısa koşu tabir edilen saatte gittik, balık pazarı içinde olduğundan istavrit tava, beyaz peynir ve duble rakı söyledik.

‘Bursa da Yakın Zamanlar’ adlı Sayın Yılmaz Akkılıç’ın yazısında, akşamüstü beş buçuk- altıdan sonrası Sekiz, dokuza kadar aparatif, bir elma, bir salkım üzüm, küçük salatalık ve yeteri kadar rakı ‘’ kısa koşu ‘uzun koşu’ oldu mu, gece yarısı bire ikiye kadar gider… Sonrası maratoncular.

Dükkân sahibi çocukluğumda Arap Şükrü sokağında gördüğüm İbrahim Subaşı’ydı. Eski bir sigorta müfettişiymiş. Bana ‘Bu işler artık çok zorlaştı kızım, her şey çok pahalı, meşgale benimki’ dedi. Meyhaneyi şimdi oğlu Bülent Subaşı işletiyor. Eski meyhaneleri sorduğumda bana onlar Arap Şükrü sokağındaydı diyor. Beni eski garson Faik Avcı’yla tanıştırdı.

Faik Avcı / 1932 de Bursa ya geldim, Yunanistan muhaciriyim. Gündoğdu köyünde zeytincilik yapıyorum, 84 yaşındayım’ diyerek anlatmaya başladı.

“18 yaşımda çalışmaya başladım ve 63 yıl çalıştım. O günkü meyhanelerden ilk hatırladığım 1948 yılında Setbaşı’ndaydı. O zaman köprü dardı, Mahfel’in önünde Rodoplar’ın yeri vardı. Sekiz sene çalıştım orada.1956 senesinde Setbaşı köprüsü genişletildi, Mahfel önündeki ilk Rodop yola gitti. Sonraki meyhaneler, Yeni yol’un çıkışı (heykel önünden aşağı) Setbaşı’na dönüşte ‘’ Ayaküstü meyhane’’ şarap, salata, piyaz, köfte, şiş, pirzola servisi yapardı. Mustafa isimli bir arkadaşla Şafak sinemasının (köprünün solunda)olduğu yerde “Bizim Rodop ’’ diye bir meyhane açtık.4-5 sene çalıştırdık, sonra ayrıldık.

Yeniyol’da, örtülü çarşı çıkışında solda ‘’ Rast gele /düz git meyhanesi, şimdi Hayat hastanesinin biraz üstünde ‘Topal Basri ’nin meyhaneleri, Eski genelevin oralarda ayaküstü denen, tek tekçi şarapçılar, Kayhan da yine şarapçılar vardı

Cumhuriyet Caddesi’nde, tavuk pazarının yakınında Gökçen İşhanı’nın orada içkili bir köfte salonu açtım 15 yıl çalıştı. Yine şarap, rakı köfte ve et, sonra Tavuk Pazarı’nın iç kısmında aynı meslekle devam ettim. Bu sefer adı, Sizin Rodop’ oldu.1979 dan 2011 e kadar iki oğlumla beraber çalıştık.

Ulucami’nin bulunduğu yerde, şimdiki havuzun tam karşısında Şehir lokantası vardı ve yine aynı düzendi, şarap, rakı ve ızgara ancak daha çok şarap satılırdı. Halil Şensoy’un meyhanesi vardı, Tahtakale’nin girişinde sol tarafta. Onlar da Rodop’tan gelen ailelerdendi ve ismi yine Rodoplu‘ydu.

Çakırhamam’dan aşağıya, İtfaiye, sıra dükkânlar çevresinde çok büyük olmayan meyhaneler vardı ve hep aynı düzen, isim de ‘Rumeli Köftecisi’ydi.

Zafer Plaza karşısında bulunan şimdiki Atlantik Restoran’ın altındaki meyhanede köfte, piyaz satılırdı. Eski Santral Garaj’da, benzincinin bitişiğinde bir meyhane, yine ‘’ Rodop’lu ismiyle hizmet veriyordu.

Gazcılar’da ‘Dalgıç Köfteci’si meyhane olarak hizmet veriyordu. Köfte ve içki satılan bu yerlerde, müşteri bir iki kadehten sonra kalkardı. Uzun saatler oturmak, çeşitli mezeler balık çeşitleri ve çalgılı eğlence sadece Arap Şükrü meyhanelerinde olurdu.

Meyhanelere şarap Misi köyünden, şarapçı Liya (Saban)’dan ve Mişon’dan gelirdi. Yaşlandım, hatırlamakta zorlanıyorum dedi ve bir hatıra fotoğrafı istedi. İyilik, sağlık dilekleriyle ayrıldık.”

ARAP ŞÜKRÜ SOKAĞI

Bardak şarapçısının karşısında tenekeci ve sobacı Mehmet Beyin dükkânı ve Balıkçı Reşat’ın dükkânı bulunuyordu. Tenekeci saha sonra et-balık kurumunun bayisi ve Hasan Usta’nın balık satış yeri oldu. Aktar Nazmi ile Misi Şarabı satan Meyhaneci Mustafa’nın dükkânları arasında küçük bir aralık vardı. Buradan yukarı çıkan sokakta, merdivenlerin yanında bir çeşmenin yanında kaynatam İbrahim Öztürk’ün evi vardı. Arkasındaki evde Madam Hursi (Berkün) oturuyordu. Madam Hursi’nin gelini Liza’ya heyheyleri gelince tabakları-çanakları sokağa fırlatmaya başlar, onu yatıştırmak ise Kaynatam İbrahim Beye düşerdi. Daha sonra kocası Salvator’la beraber İsrail’e gittiler. Madam Hursi’nin torunları Linda ve Ojeni de aynı yolu izlediler. Sevdiği kızla evlenmesine izin verilmeyen Sabatay Bursa’da kaldı. Annesi Madam Hursi onu bırakıp gitmedi. Sabatay ölene kadar evlenmedi. Madam Hursi, Sabatay’ı toprağa verdikten sonra çocuklarının ısrarıyla İsrail’e gitti. Sadece onlar gitmedi, sevdalar da göç etti. Vedalaşamadan İsrail’e giden sevgilisi Ester’in ardından gözyaşı dökenlerde oldu. Aynı sokakta kınalarda göbek atıp, şarkı söyleyerek kınaya gelenleri eğlendiren Zenne Leyla vardı.

*

Neşe Öztürk (Peker)’le sokağı dolaşalım; “Sokağa girildiğinde solda bardakla Misi Şarabı satan Meyhaneci Mustafa, onu geçince Bakkal Ahmet Arcan, Manav Nuri, sakatat satan Ciğerci Ahmet, Terzi Mustafa’nın dükkânları bulunuyordu. Burası daha sonra bakkal oldu, öldükten sonra çocukları Ahmet, Mehmet, Yusuf Kulaner dükkânı işlettiler. Balıkçı Reşat’ın babası Fazlı’nın meyhanesi, kahve ve küçük bir aralığı geçince kırtasiye ve balık malzemeleri satan Tuhafiyeci İbrahim ve bir terzi dükkânı bulunuyordu. Şimdi kapanmış bir süthane, mermer atölyesi, Havra, Havranın üstünde Gazi Akdemir İlk Okulu, okulun altında Yahudi Hamamı diye bilinen bir hamam, okuldan aşağıya inen sokakta bir zamanlar otel olarak kullanılmış büyük bir ahşap konak, biraz ilerde eski trafonun karşısında bugüne kadar yıkılmadan gelebildi. Havranın biraz ilerisinde trafonun karşısında harabe haldeki Seyyid Usul Tekkesi şimdi restore edilip, ayağa dikildi. Sanat ve kültür faaliyetlerinin yürütüldüğü bir merkez oldu.

*

Bursa’ya özgü Arap Şükrü sokağına girmeden geçmeyelim. Osmangazi Belediye başkanı Erhan Beyin bugünkü şeklini verdiği ve Bursa’nın yerli ve yabancı misafirleri için bir çekim noktası olan sokağın kendisi ’de, öyküsü de ilginçtir.

Osmanlıların Bursa’yı fetihleriyle başlar bu öykü. Osmanlılar Yahudileri bu mahalleye yerleştirirler. Sakarya Caddesi ve Bursa’nın ilk marketlerinden ÜÇEL marketin alt sokaklarında Yahudiler otururdu.

Sokağın girişinde, sağda Köfteci Salih bulunuyordu, sonra dükkânı çalışanı Ahmet devraldı. Bitişiğindeki küçük bir meyhaneyi Arap Şükrüler işletiyordu, balıkçı, Arap Şükrünün Meyhanesi, Marangoz atölyesi, kahve şimdi kapalı olan Mayor Sinagogu ve Saul Markos’un 77 yıl önce yaptırdığı çeşme bugünde faaliyette. Sokaktaki Kahvehaneyi Kahveci Kemal Bey çalıştırıyordu. Havradan sonra simit ve börek pişiren fırın bulunuyordu”.

Yılmaz Değişmez ve Gemlikli balıkçı Karanfil 1967

Misi Şarabı satan Meyhaneci Mustafa’nın dükkânına hemen giremezdiniz. Kapının üstündeki lamba yanarsa girebilirdiniz. Gelen kendi mezesini kendi getirirdi. Ceplerden yumurtalar, domatesler, biberler, erikler, turşular çıkardı. Şaraba bakır tozu katıldığı söylenir.

Berber Behzat’ı dinleyelim, “İçeriye girdiğinizde bir bardak şarap dersin, meyhane sahibi sana dilenci gibi elini uzatır. O şarap parasını alır, bardağı yıkar, sonra bardağa şarap koyar, içersin. İçmek istiyorsan parayı verirsin oda bir bardak daha doldurur. Bazı müşteriler hava basmak için içerdeki müşterilere şarap ısmarlamak isteyenler çıkar. Meyhaneci müşterilere bakar, kimlerin içebileceğini tespit eder ve ona göre müşterilere şarap verir ve parasını alır. Şarap ısmarlanıyor diye herkese şarap vermezdi.”

Bardak şarapçısının karşısında tenekeci /sobacı Mehmet Beyin dükkânı ve Balıkçı Reşat’ın dükkânı bulunuyordu. Tenekeci saha sonra et-balık kurumunun bayisi ve Hasan Ustanın balık satış yeri oldu.

Sokağa ismini veren Arap Şükrü (Değişmez) Bursa’ya 1924 yılında gelmiş. Arap Şükrü’nün ailesi, Selanik –Vodina’dan kökenli. Bu sokakta meyhane açmış. Bardakçı’dan başka Yahudilerin de bir meyhanesi varmış. Vitali işletiyormuş. Daha sonra oda İsrail’e göç etmiş. Arap şükrü her sabah balık çorbası yapıp dağıtırmış. Sokağın köşesinde o dönemde üç-dört fayton beklermiş. Faytonlardan başka köşede ayaklı taksicilik yapan küfeciler bulunurdu. Şarhoşları sırtlarındaki küfelere koyup, taşıtırlardı. Rahmetli kaynatam, şenlik olsun diye kendini sokağın üzerindeki evine taşıttığını, önce sokakta bir tur attırdığını söylerdi. Arap Şükrü’nün karşısında Balıkçı Reşat’ın babası Fazlı’nın lokantası vardı.

Sağ başta Yılmaz Değişmez bir arkadaşıyla

Arap şükrünün çocukları Yılmaz, Çetin, Doğan, Ergun ve Ahmet sonraki yıllarda sokakta meyhaneler açtılar. Yılmaz Değişmez’in iki kızı ilerleyen yıllarda farklı alanlarda Bursa’yı başarıyla temsil ettiler. Güzin Değişmez TRT İstanbul Radyosunun Türk Sanat Musikisi alanında kadrolu sanatçısı oldu. Serap Değişmez de ressam olarak Bursa’yı tanıttılar.

İbrahim Öztürk ve esnaf arkadaşları Terzi Mustafa’nın dükkânının önünde

Elbette meyhaneler varsa balıkçı tezgâhları da olacak. Mevsimi geldiğinde iri iri palamutlar, kofanalar tezgâhları süslerlerdi. Sokaktaki simitçi sokaktaki fırında ramazan ayında börekler, pideler; diğer zamanlarda kiremitte palamut yaptırırdık. O nefis balığı yemeye doyamazdık.

Soldan-sağa: Ahmet,Doğan,Çetin,Yılmaz ve Ergun Değişmez

Sabahtan meyhaneler açılır, temizlik yapılır, masalar hazırlanır, aşçılar balıklar, garson ve komiler karidesleri ayıklardı. Geceleri kendi âleminde akardı, Darbuka, keman ve zurnadan oluşan saz takımları gelip çalar ve müşterilerden parayı toplarlardı. Daha sonra topladıkları bahşişleri paylaşırlardı, bazen de paylaşmayıp birbirlerine girerlerdi. Arap Şükrü Sokağında oturan diş teknisyeni Remzi Bey’in küçük oğlu Büyükada’da faytonculuk yapardı. Caddelerde faytonlar dolaşırdı. Altıparmaktaki aralıklarda bekleme yerleri bulunuyordu.

Oturan Ahmet, ayaktakiler: Sol başta Yılmaz ve Ergun Değişmez

Arap Şükrü sokağına gelince; o yıllarda, Sakarya Caddesi trafiğe açıktı. Şimdiki otobüs durağı ortadaydı. Nerdeyse yan yana diyebileceğimiz üç manav vardı. En ünlüleri Arnavut manav Abid ve iri cüssesiyle oğlu Hasan Bükücüler’di. O dönemde naylon poşetler yoktu. Pazar torbaları ve fileler vardı. Satın aldığımız meyve ve sebzeler kese kâğıdına konulurdu. Kese kâğıtları gazetelerden yapılırdı. Satılmayan gazeteler kâğıtçı dükkânlarında satılırdı. Eskiciler eski gazete ve dergileri toplarlar, bakkal, manav ve pazarcılara satardı. Bakkallar aldığımız leblebi tozu, çekirdek ve şekerleri gazete ve dergilerin kâğıtlardan yaptıkları külahlara koyarlardı. Sigara kâğıtları çok pahalı olduğu için, altmışlı yılların başında pazarlarda parlak ince kâğıtlara basılmış gazeteler sarma sigara içenlere satılırdı. Çocuklar harçlıklarını kazanmak için kese kâğıdı yapar ve dükkânlara satardı. Bu işi meslek edinenler çoktu. Kese kâğıdı yapıp, dükkânlara satarlardı. Hasan Abi boş zamanlarında kese kâğıdı yapardı. Kese kâğıdı dönemi 12 Eylül döneminde cuntanın başı olan Kenan Evren’in yasaklamasıyla sona erdi.

Abid Şen Altıparmak Caddesinde, Manav Dükkânına sebze getirirken

Yunuseli Köyü’nde yaşayan Bahattin Yılmaz’dan Arap şükrü Sokağı’nı öğrenelim (14 Nisan 2014 Cumartesi); “Köyde ürettiğimiz domatesleri iki atın çektiği at arabasıyla haftada üç gün, pazartesi, çarşamba ve cuma günleri gelip, manavlara ve meyhanecilere satardım. Bursa içinde dolaşan at arabalarından tekerlekleri demir çemberli olan tek araba benimki. Diğer at arabalarının tekerlekleri lastik tekerlekti. Bu sokağa gidiş-gelişimde tanıştığım Sebatay’la dostluğumuz o ölene kadar devam etti. Sokaktaki meyhanelerde beraber çok içtik”.

Yunuseli, Hürriyet Semtine, 3 km, şehir merkezine 9 km uzaklıkta bir yerleşim yeriydi. Köyümüzde ve civar köylerde sebze ve meyve cinsinden her şey yetişirdi.

Bahattin Yılmaz

30 kasaya yüklediğim, yaklaşık 600 kg yük taşıyan bir demir çemberli tekerleği olan bir at arabam vardı. Önceleri Hürriyet semtindeki pazara gider, pazarlara sebze verirdim. Daha sonra iki at koşulu yaylı arabamla kültür Parktaki Yusuf Restoran, Ocakbaşı, Dörtler et lokantasına domates ve sebze götürmeye başladık. Haftanın üç günü, pazartesi, çarşamba ve cuma günleri sebze ve domates getirirdim.

Arap şükrü sokağındaki meyhane ve manavlara istedikleri malları verdikten sonra bugün Zafer Plaza’nın karşısındaki, şimdiki Emin meyhanesinin yanında bulunan Haşim ve Kazım Bey’lerin işlettiği Hoşgör Meyhanesi’ne uğrardım. Burası benim için son duraktı.

Solda Yılmaz Değişmez, sağbaşta Çapraz Hüseyin ve TÜRK-İş Başkanı Şevket Yılmaz

Gelelim Arap Şükrü Sokağı’na; önce sokağın ünlü Yahudi Meyhanecisi Vitali’ye uğrardım. Sonra sırasıyla Yılmaz ve Çetin kardeşlere, köftesiyle ünlü Salih Bey’e mal veriyordum.

Balıkçı Reşat’ın babası, kör lakaplı Fazlı Bey’in yeri Yahudilik girişinin hemen solunda, Arap Şükrü Meyhanesi’nin karşısındaydı. Fazlı Amca çok babacan adamdı. Sözü geçen bir adamdı. Bana ödeme yapmayanları, geciktirenleri azarlardı. Bana bu konuda yardımcı olurdu. Esnaf da onu kırmazdı.

*

Ana caddeye bakan manavların tezgâhlarında yok yoktu. O kadar zengin mal çeşidi bulunurdu. Çekirge Semti’nde yaşayanlardan bir kısmı buraya alışverişe gelirdi. Lüks otomobiller manavların önünde dururdu. Çevre meyhaneler de buradaki manavlardan alışveriş ederlerdi. Girişteki manav

Buradaki manavların en ünlüsüydü. Arnavut Abit Abi ve oğlu Hasan hiç boş durmazlardı. Kışın en soğuk günlerinde bile su dolu varilde bulunan marulları ayıklardı. Elleri nasıl donmaz diye şaşırırdım.

İkinci, Manav Mehmet Dayı’ydı. Uzun boyuyla insanlara, ‘’ Ne almak istiyorsun? ‘’ diye tepeden bakardı. Ortadaki manav ile rekabette çok zorlandığı için çok sahip değiştirdi, sahiplerini hatırlamıyorum.

Yahudilikte yaşayan Sebatay arkadaşımdı, Kara Balçık köyünden İsmet Acar’la, bugün Fomara’da Kırcılar Plaza’nın olduğu yerde bidon ve varil ticareti yaparlardı. Bursa’nın önde gelen tüm fabrikalarının bu tür atıklarını onlar alıp satarlardı.

Arkadaşları ona Sebatay yerine Şaban diye seslenirlerdi. Sebatay, iş yerine gelmiş hiçbir müşteriyi, deyim yerindeyse elinden kaçırmazdı. Gelen müşteriler için; “Adam parasını bize vermek için kendi ayağıyla gelmiş, kaçırmak olmaz.” deyip, ne yapıp eder, satış yapardı.

Şakacı bir insandı. Yahudilik’teki evlerinde annesiyle beraber yaşıyordu. Kendini götürmek isteyen akrabalarına kulak vermedi. O, sokağın kralıydı. İçme adabını bilirdi, meze konusunda bilmediği yoktu. Her yerden davet gelirdi. Havada görevliydi. Haham da cemaat de onu severdi.

Bursa’nın civar köylerinden birinde yaşayan bir kıza tutulmuştu. Kız da ona âşıktı. Buluşup görüşüyorlardı. Ancak Sebatay’ın ailesi bu aşka karşı çıktı. Evlenmelerine izin vermedi. Kız da evlenmedi, Sebatay da. Sevdaları her ikisi ölene kadar devam etti.

Meyhaneleri anlatırken şu ünlü beyiti aktarmadan geçemeyeceğim.

“Meyhane mukassi görünür taşradan amma,
Bir başka hava, başka letafet var içinde

Bugünün Türkçesiyle:

Meyhane dışarıdan kasvetli görünür amma,
bir başka hoşluk, başka güzellik var içinde”

***

Sokakla ilgili iki anıya daha yer verelim, İlyas Şendemir anlatıyor(31 Mayıs 2014);

Arap Şükrü, Allah Rahmet eylesin çok güzel Torik balığından Lekarda yapardı. Ellerinden yeme şansına sahip oldum. Sokakta camekân içinde iri lekarda dilimlerini ince bıçağı ile ustaca ince ince keser, kesme şeker boyunda kırmızı soğanla servis ederdi. Kışın yarım metre kar yağdığı zamanda da mangal yakar lekardayı şişe takıp biraz pişirerek servis ederdi. Havra’nın yanındaki fırın da Ahmet Ağabeyin fırınıydı. Önlüğü un çuvalından olan koca çüklü Osman lakaplı ateşçi, çok güzel kiremitte palamut pişirirdi. Çifti yirmi beş kuruş olan palamutları rahmetli babam Vitali’nin komşusu ULUS terzisi Raşit Şendemir, kiremitte pişmiş palamut balığını çok sever kırmızıbiber ve domateslerle hazırlayıp, benle karşıya fırına gönderirdi. Şarapçı Liya vardı. Fırının yanındaki evde otururlardı. Balkondaki sucukları kargalar iplerini keser düşürür yerlerdi. Mahalle muhtarımız Ömer Ağabeydi. Vitali yanı Terzi dükkânımız, Üstü de Evimizdi. Çok güzel köfte yapardı Vitali. Karşıdaki çeşme yanında madam her sabah Kahveci Osman Ağabeyin elinden içtiği, büyük fincanda kahve ile bir dilim ekmekle kahvaltı yapardı. O çeşmeden su içerek büyüdük. Zafer Bayramlarında Muhtarlık ve babamın dükkânı arasına TAK yapılırdı. Tak defne dalları ile süslenir ve davul zurnalar çalınır Musevi Liya, Misi köyündeki şarap evinden siyah ve beyaz iki damacana şarap getirir, içine sifon salarlar sırayla herkes gelir içerdi…

Muhtarlık Yanındaki bakkal Kör Yusuf ve oğlu Orhan Abi çalıştırırlar çok güzel salatalık turşusu yapar, demetle çıra hazırlarlardı. Yahudilerin Hahamı oraya gelir verilen sipariş kadar tavuğu ayakta keskin bıçağı ile keser tenekeye atar ve sonra kuru yolma yapan topal Emine Abla da onları alır temizler getirirdi. Musevilerin TUZSUZ (Hamursuz) Bayramları olurdu sadece KİRDE denen delikli pide boyutlarında mayasız ekmeği yerlerdi. Paketler içinde babama bizlere verirlerdi. Çok şişman oldukları için babam onlara hazır elbise diker ve vücutlarına çok yakıştıkları için severlerdi babamı.

Musevilerle hiçbir problemimiz olmadı muhtaç kimselerinin olmadığını söylerdi babam çok yardımlaşırlardı. Ben o evde damat oldum çok güzel yıllarımız oldu. Evi almamıza Kardeşim Erdoğan’ın Dedesi kıymetli Aziz Amcam sebep olmuştur. Allah Rahmet Eylesin. Bursa’da ve Türkiye’de ilk radyolu Faytonu imal eden Küçük Amcam Remzi Şendemir’i rahmetle hasretle yad eder, Cennet mekânları olsun derim.

***

İbrahim Şendemir’in Sakarya Caddesini şöyle anlatıyor;

“Girişte, Manav Hasan’ın babası Abit amca vardı. Onun üstünde boza ve dondurma satan Emrullah Abi, onun altında bardak şarapçısı bulunuyordu. Sokağa girince Bakkal Ahmet Abi’nin dükkânı vardı. Manav Nuri Amca, yanında ciğerci Ahmet, onun altında işkembe çorbacısı Şükrü amca, yanında Misili Meyhanesi ve onlardan sonra balık malzemesi ve 1001 çeşit tuhafiye satan İbrahim Amca’nın dükkânları bulunuyordu. Tuhafiyeci İbrahim’in dükkânı, Marangoz Remzi Amca, diğer alt köşede Terzi Mustafa, kahve, sonra babam, Terzi Raşit Şendemir, hemen altında Köfteci Vitali, diğer alt köşede Berber Hasan, onun altında yoğurtçu Akif, onu yanında da Tenekeci İsak’ın dükkânı bulunuyordu.

Tenekeciden sonra sırasıyla Kahveci Abdullah Amca, Manav Ahmet Abi ve Havra vardı.

Sokağa sağdan girdiğimizde; Köfteci Salih Abi’nin dükkânı, onun yanında Kör Fazıl’ın meyhanesi, onu geçince yanında Arap Şükrü’nün Meyhanesi bulunuyordu. Onlardan iki dükkân altında Kambur’un meyhanesi, altında marangoz atölyesi, onun altında kahvehane, yanında Havra, Havra’dan sonra Ahmet Amca ve oğlu Burhan Amca’nın işlettikleri fırın, fırından sonra şarapçı Liya’nın meyhanesi, onu geçince köşede Kör Bakkal, altında Muhtarlık ve çeşme bulunuyordu. Çeşmenin yanında Yaşlı Madam Ester otururdu. Su atıp, onu kızdırırlardı. Oda su atanlara bağırırdı.

Balıkçı Reşat’ın dükkânının yanında, cadde üzerinde ortasından çınar ağacı olan bir kahve bulunuyordu. Şimdi yıkılıp küçük bir havuz yapıldı ve banklar kuruldu. Kahvenin bitişiğindeki Mehtap işkembecisini Arap Şükrü ailesinden Doğan Değişmez işletirdi. İşkembeciden sonra bir kısmı bugün de açık olan bir sıra ayakkabıcı dükkânları vardı.

***

Güzin Değişmezden Arap Sükrü Sokağını dinleyelim;

“Çocukluğuma ait ailede anlatılanlar şöyleydi; “1934 senesinde Sakarya caddesinde dedemin (Şükrü Değişmez) açtığı meyhane toprak zeminli, tahta masa, sandalye ve peykelerin ortasında bir maltızın üstünde her zaman çorba ve kuru fasulye tenceresi olurmuş. Kelle, paça, işkembe çorbası yapılırmış, daha sonra tavuk suyu, çok sonraları balık çorbası da ilave edilmiş. Bütün erzak eve gider ve babaannem ve halalarım malzemeyi temizledikten sonra dükkânda pişirilirmiş. Bazı müşteriler civar köylerden atlarla gelirmiş ve şarap satılırmış. Bir kilo şarap, beş çeşit meze 25 kuruş. İçip, atlarına binip, evlerinin yolunu tutarlarmış. Atlar evlerin yolunu bildiği için problem olmazmış. O yıllardaki rakı çeşitleri Bahçe, Fertek, Kulüp, Yeni Rakı. Bunlar karafaki denilen küçük sürahilerle verilir.

Dedem, Arap Şükrü Kurtuluş Savaşında gazi olup, malulen emekli olunca ilk meyhaneyi Ayvalık ta açmış, Sokaktaki ilk meyhaneden önce de şimdiki Tayyare sinemasının olduğu yerde Şar Kulübü’nü işletmiş. Zamanın bürokratları, Bursa’nın kalburüstü insanları, gazetecileri ve yazarları buranın müdavimiymiş. Orada yeme içme işi sokağa göre daha kibar sayılacak türdenmiş. Erkekler takım elbise veya smokin, kadınlar ise uzun tuvaletlerle buraya gelirlermiş. Zamanın taksileri ise faytonlarmış.

Çetin amcamın Yılmaz Akkılıç’la olan söyleşisini okuduğumda (Bursa da Yakın Zamanlar) dedem Şar Kulübü’nü işlettiği zaman, işinin başında hiç içki içmediğinden işten çıktığında faytonla Yahudilik’teki meyhanelere gider orada içermiş. Arkadaşları “Madem her gece bu sokağa geliyorsun bari buraya bir meyhane aç da gidip gelmekten kurtul ‘’demişler. O da sokakta, kömürlük gibi kullanılan bir yeri, muhtemelen bir depoyu kiralamış ve kendince düzenlemiş (Bugünkü Çetin Değişmez Restoran’ın olduğu yer). Babam Yılmaz Değişmez, bana okuldan çıktığında meyhaneye gidip, tahta çantasının üstüne basarak mutfakta bulaşık yıkadığını, 13 yaşında kuru fasulye pişirmekte usta olduğunu anlatırdı.

Dükkân erken açılır ve nerdeyse çorba sebil gibi dağıtılırmış, zengin fakir, Müslüman- Yahudi sokakta bulunan herkes kazan bitene kadar çorbadan içermiş. Yahudi Mahallesi olması ve merkezi bir yerde bulunması sebebiyle burada içki satmak kolay olacağından meyhane açmak için burayı seçmiş. O zaman Bursa’da şarap imalatçıları da bu sokakta yaşayan Yahudi ailelerdi.

Arap Şükrü 1960 yılında rahmetli olur. Beş erkek çocuğu (Doğan, Yılmaz, Ergun, Çetin, Ahmet) değişen şartlara ayak uydurarak sokaktaki işletmelerini sürdürürler. 1965’li yıllarda piyasaya çıkar-çıkmaz aldıkları vitrinli buzdolabında çeşitli zeytinyağlılar, yoğurtlu mezeler, yaprak sarma, biber dolma, pilaki, ,çeşit-çeşit turşular, beyin salatası bulunurdu.

Meyvenin en iyisi, sakatatın en tazesi sokaktaki manav ve sakatatçı esnafından temin edilirdi. Sokakta üç manav vardı. Civar köylerden eşeklerinin sırtına yüklenmiş küfelerle sebze getirenler de olurdu. Bildiklerimizden, malına güvendiklerimizden getirdiklerini satın alırdık. Babam Yılmaz Değişmez balık işini Yahudi komşulardan öğrendiğini anlatırdı.

Sakarya caddesinde uskumrular ipe dizilirdi. Kapı önlerinde sardalyeler tuzlanır, palamutlar, torikler takoz kesilip lakerda olmaya hazırlanırdı. Dükkânların kapısında büyük leğenlerde bekletilirdi ki kanlı olursa lakerda pek makbul olmazmış. Küçük kamyonetlerle sazan ve yayın balığı satıcıları gelirdi. Özel müşterilere ‘’Papaz yahnisi ‘’ yapılırdı. Bizim evlerimizde de pişerdi.

Balıkların yanı sıra bugünün pahalı yiyeceklerinden ıstakozlar da tezgâhları süslerdi. 1960’lı yıllarda annem ve babaannem evde midye dolması ve zeytinyağlı yaprak sarmalarını hazırlarmış. Babam gençliğinde İstanbul’a sık gidip geldiğinden, oradaki meyhanelerin yeme içme kültürü yavaş yavaş Bursa’ya taşınmış. Kırmızı havyardan tarama ve Rus salatasını kendi hazırlardı. Sayesinde biz de genç yaşlarımızda bunları yapmayı öğrenmiştik. Balık havyarlarını yumurtaya bulayıp kızgın yağda kızartıp sıcak servis yapardı. Sigara böreği her gün taze sarılırdı. Haşlanmış karidesler öğle saatlerinde büyük bir emaye tepsinin etrafında toplanan personel tarafından ayıklanırdı. Soğuk olarak zeytinyağıyla servis edilirdi, tereyağında kızartılır, güveç yapılırdı ancak bugünkü meyhanelerde olduğu gibi pul bibere boğulmazdı. Kırlangıç çorbası, dört beş saatte hazır olan hamsi turşusu, hardallı hamsi buğulama meyhanelerin vazgeçilmeziydi.

Bizim meyhanelerimizden başka sokakta sayılı birkaç meyhane vardı. Sokağın başında Misili şarapçı, Ömer Amcanın yeri ‘’Ayakçı’’ dedikleri türdendi. Upuzun, yüksekçe bir masanın etrafında tabureler, tavandan sarkan bir iki ampulle aydınlanırdı. Meze, gelen müşteriye göre hazırlanıyordu. Sebze-meyve manav Abit’ten, et ürünleri sakatçı Ahmet ten tedarik edilirdi. Bazen de müşteri elinde ekmeğiyle gelir, şarabını içerdi.

Karşısında Köfteci Salih’in dükkânı bulunuyordu. Orada da piyaz, salata, köfte olurdu.

Sakatçı bütün meyhanelere gün boyu satış yapardı. Öğleden sonra ise mahalle fırınında pişmiş kuzu kellelerini satardı.

Şimdi Çetin Amca’mın restorantının yanında Zeki Küçükavcı’nın meyhanesi vardı. Orada da genelde şarap satılırdı. Müşterisi sabah erken saatlerde gelmeye başlardı. Biraz daha çeşit bulunurdu. Ancak bizim meyhaneler kadar olmazdı. Ciğer, böbrek, köfte, nadiren yayın ve sazan balığı satardı. Onun meyhanesinin karşısında Fazlı’nın meyhanesi (Fazlı Kayapalıoğlu) bulunuyordu. Şimdi yerinde Çetin Değişmez Restorant var.

Sokağın ilk sinagogu Mayor un devamında Vitali İçiren’in meyhanesi vardı. Vitali köfte ve içki satardı. Bursa’ya gelen Yahudi tüccarlar için ( koşer et )geleneğe uygun tek yer burası olduğundan müşterileri daha çok kendi cemaatlerinden olurdu.

Emin Efe, Misi Köyü’nde şarapçılık yapan bir aileydi, aşçıları Acar Sporlu Emrullah Keskiner’di. Ona ‘’Krom’’ diye seslenirdi çarşı esnafı, ön dişleri krom kaplamaydı, zamanın iyi futbolcularındanmış. Bazı günler hanımı Sabriye Efe evden meze takviyesi yapardı. Burada da et ve balık çeşitleri satılırdı.

*

İbrahim Öztürk arkadaşlarıyla

Kayınpederim İbrahim Öztürk neşeli bir insandı. Kırklı yılların sonunda Batı Trakya’dan kaçmıştı. 1945-1949 yılları arasında Yunanistan’da süren iç savaş Bastı Trakya’da yaşayan Türklere büyük zarar vermişti. Atatürk’ü çok seven kayınpederim bu yüzden, her kesimin düşmanlığını kazanmıştı. Ölene kadar Atatürk’e laf söyletmedi. Vatandaşlık hakkını aldıktan sonra CHP’ye üye olmuştu. Arap Şükrü Sokağı’nda sarhoş taşıyan küfecilerden birisini çağırır, küfeye girip kendini taşıtırdı. Bir gün bana, “Baktım, bir sarhoş kapalı dükkânların önünde durup, bir şeyler söylüyor. Usulca yaklaştım, dinledim. Adam, “Karıcığım istediklerini alacaktım, ama dükkân kapalı” diyordu.

Altıparmak’taki esman Necdet’in birahanesi de çok meşhurdu.

Hasan Çokran bir yılbaşı akşamı Esman Necdet Birahanesi’nde

KÜLTÜRPARK

Seksenli yıllara doğru Kültürpark meyhaneleri çekim merkezi oldu. Heykel’deki Yusuf, Selçuk Restoranlar buraya geldi. Akarsu Restoran açıldı.

Kültürpark’ta Altın Ceylan bünyesinde açılan meyhane tavernaya geçişin öncüsü olmuştur.

Akarsu Meyhane’de Zeki ve Hayriye Uysal Arkadaşlarıyla

İlyas Maden Arkadaşlarıyla Yusuf Restoran’da

BURSA’DA MEYHANE KÜLTÜRÜ

Meyhaneler şimdiki birahane veya barlar gibi büyük mekânlara açılmazlardı. Birkaç masalık insanların yan yana oturdukları yerlerdi. İçeride 4-5 tahta masa, tahta sandalyeler, birkaç tabure olurdu. Bazı meyhanelerde masaların üzerinde mermer konulurdu. Vitrin buzdolapları dışarıdan görülecek şekilde yerleştirilirdi.

Genellikle mutfak dip tarafta olurdu. Yetecek kadar tabak-bardak olurdu. Mecbur kalınmadıkça bulaşık yıkamasıyla zaman kaybedilmezdi,

Mezeler klasikti. Beyaz peynir, kavun, yoğurt, cacık, yoğurt, ezme, fava, söğüş domates-salatalık, patlıcan, tahin. Bazen karpuz erik eklenirdi. Yemek olarak köfte, et ve sakatat ağırlıklıydı.

Müşteriler genelde aynı kişiler olurdu. Şefler daimi müşterilerin ne yiyeceğini, ne kadar içeceğini ve en önemlisi ne ödeyeceklerini bilirlerdi. Bazen müdavimin parası çıkışmaz, hesap başka zamana ertelenir, evi uzaktaysa taksi çağırılır ve evine gönderilirdi. Taksi parasını meyhaneci öderdi. Müşteri kazıklama anlayışı yoktu.

Eski meyhanelerden son kalanlar Basri Restaurant ve Emek Lokantası kaldı. Emek Lokantası’nın yanındaki Hoşgör Lokantası (Meyhanesi) yıllar önce kapandı. Bu üç meyhane ilginç bir müşteri profiline sahipti. Bursa’nın en renkli simaları, ünlü kişileri bu meyhanelere gelirlerdi.

Emek Lokantası Cemal Tuncer tarafından 1949 yılında açılmıştır. Şimdi oğlu Cengiz Tuncer tarafından işletiliyor.

Emek Lokantası’nın dıştan görünümü

Cemal Tuncer müşterileriyle

Emek Lokantası’nın içi

Çelikpalas Oteli’nin barı Bursalı iş adamlarının ve renkli simalarının buluşma yeriydi. Ticaret ve Sanayi Odası seçimleri, Bursaspor kongresi, siyasi parti ön seçimlerinde kulis yeriydi. Barmeni Osman’dı. Müdavimlerin içkileri ayrı bir dolaptaydı.

Çekirge’de Yıldız Otel’de bulunan Kilim Restoran’ı Babur işletiyordu.

Çekirge’de Kemalin Yeri ve Dilmen Oteli’nin altında Papağan ve ada Palas karşısında Çardak Restoranları bulunuyordu. Hepsi yıkıldı.

BURSA’NIN ŞARAPHANELERİ

Bursa’da dokuz şaraphane varmış, Emniyet Sandığı’nın bitişiğindeki Rumlardan kalan şaraphane otuzlu yıllarda da faaliyetini sürdürmüş. Son şaraphanenin sahibi Kaya Ali Bey 2015 yılında vefat etti.

Bize bu bilgiyi veren Kapalıçarşı’nın Şinasi Çelikkol eski esnaflarından antikacı ve karagöz oyunlarının duayeni Şinasi Çelikkol’un ataları Yunanistan’ın Serez bölgesinin Menlik kazasından gelmişler. Kaza Sturuma Vadisi’nde olduğu için üzüm iklim ılıman ve burada bağcılık yapılıyor ve şaraplık üzüm yetiştiriliyormuş.

“Rumlar gidince şaraphaneler ve şarapçılık Misi Köylülerine kaldı. Rumlar Misi Köyü’nde yetişen üzümlerden şarap yapıyorlarmış. Rumlar, giderken şarabın formülünü de yanlarında götürmüşler”. Bursa’da benim bildiğim kadarıyla 9 şaraphane bulunuyordu. Kayhan’da, Cumhuriyet Caddesi’ndeki Perşembe Hamamı’nın sokağında, Zafer Meydanı’ndaki Zafer Oteli’nin arkasındaki ahşap binanın üçüncü katında şaraphane vardı. Ayrıca buradaki üç Köfte Lokantası’nda isteyene şarap veriliyordu. Arap Şükrü Sokağı girişinde ilginç bir şaraphane bulunuyordu, “Misi Şarapçısı”.

Burada meze yoktu, herkes kendi mezesini kendi getirirdi. Kapıdaki ampul yanınca içeri girerdin. İçenler kafayı çabuk bulsun diye şaraba bakır tozu katılırmış.”

Bir şarapçı babama gelip, 2.5 lira şarap parası ister. Babamda o an para yok. Git, Yaşua’dan iste der. Adam,”Nasıl isteyeyim” diye sorar. Babam, “Sen bilirsin der”. Adam kabadayı ses tonu ve hareketiyle Yaşua’nın dükkânına gider ve istediği parayı alır. Aradan birkaç gün geçince adam bizim dükkâna gelip, babamla konuşurken Yaşua gelir. Adamı görünce oyunu anlar ve babama küser. Üç ay sonra bin bir rica ve özürle barıştılar.”

*

Cumhuriyet Caddesi’nde, İnci Sinemasının karşısında üç şarapçı vardı. Sıra dükkânlarda bulunan Gold ayakkabıcının arkasındaki ahşap binanın ikinci katı da şarapçıydı.

MİSİ KÖYÜ VE ŞARAPLARI

Meyhaneciler diyince Misi’yi ve şaraplarını anmadan geçemeyeceğim. Altmışlı yıllarda şarapçılık çok yaygındı. Bağcılık yaygındı. Köylerde pekmez, şıra ve şarap yapılırdı. Çocukluğumda Yenişehir’in Subaşı köyünde bağ bozumuna şahit olmuştum. Toplanan üzümler ayaklarla eziliyordu.

İnegöl’de Doma köyde (Şehitler köyü) şarap yapılırdı. Misi Köyü’nün şarapları çok farklıydı. Öncelikle köyde yüzlerce yıldır bağcılık ve şarapçılık yapılıyordu. Anadolu’da binlerce yıldır bağcılık yapılıyordu.

Misi’de yapılan pekmez ve şaraplar çok tutuluyordu. Ona farklı tadı veren, köyün kıraç topraklarında yetişen sarı renkli üzümleri ve siyah küçük taneli misket üzümünün aroması Misi şarabını bölgenin en tanınan şarabı yapmıştı. Mudanya iskelesinden yüklenen şarap ve pekmez Avrupa’ya giderdi. Bu ticaret Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra sona erer. Misi’de yapılan şaraplar Bursa’da Kayhan’da Cumhuriyet Caddesi’nde itfaiyenin karşısındaki Üç Köfte’de Arap Şükrü Sokağı girişindeki şarap evinde satılırdı.

Köyde şarap üretimi için 1937 yılında bir kooperatif kurulmuş ve Tekel’in desteği ve kontrolüyle şarap üretilmiştir. O yıllarda köyde şarapçılıkta marka olan isimler Emin Deveci, Halit, Bardakçı, Haldun diye anlatılmaktadır.

Köydeki eski şarap imalathanelerden bir görüntü

O yıllarda Beşevler’de yaşayan Yahudiler köye gelip şarap alırlarmış. Köydeki 7-8 üretici yılda 100-150 ton şarap üretirmiş. Misi Köyü’nde yetişen üzümün tat derecesi 17 boğmaymış. Diğer üretimlerde bu oran 8-12 arasındaymış. Şarapta tat oranı yükseldikçe alkol oranı yükseliyor ve şarabında kalitesini arttırıyor. Köyde yetişen misket üzümü de köyde yapılan şaraplara ayrı bir aroma katıyordu.

Köydeki şarapçılık alkollü iş yerlerine gelen kısıtlamalardan sonra Bursa’da şaraphaneler hızla azalmaya başladı. 2000 yılına doğru köydeki şarapçılık bitti. Köyde 7 adet şarap imalathanesi ve 3-4 şarap içilen meyhane bulunur.

Üzümler üzüm teknesine konulurdu. Teknenin bir deliği olurdu. Ezilen üzümler bu delikten aşağı akardı. Toplanan üzüm suyuna pekmez toprağı konulur ve kaynatılır. Toprak alta çöker, pekmez ayrılırdı. Üzümler köfünlerle taşınırdı. Toprağın bölünmesi de bağcılığı öldürmüştü. Köyde bazı soyadları o günleri anlatıyor. Bardakçı, Özbağcı….

Bağ bozumu zamanı köye Orhaneli’nden, Kastamonu’ndan çalışmaya gelenler olurmuş. Köydeki hamamın arkasındaki handa kalırlarmış. O yıllarda köyde iki tane han varmış. Orhaneli’ne gidenler handa kalırlarmış. Toplanan üzümler İstanbul’a gönderiliyormuş.

Şarap bardakta satıldığı için şarap satılan yerlere ve şaraphanelere bardakçı denilirmiş. Antikacı ve Karagöz ustası Şinasi Çelikkol. “Misi’de biri köyün girişinde, diğeri köyün içinde iki şarapçı kaldı. Bunların en meşhuru yakın tarihte kaybettiğimiz Kaya Ali’ydi. Ayıca Ömer Bardakçı vardı. Şarap genelde bardakla satıldığı için “Bardakçı” denilirdi. Bursa’ya gelen turistleri Misi köyüne götürdüğümde mutlaka şaraphaneye uğrardık. Ömer Bardakçı kola şişelerine doldurduğu şarapları turistler hediye eder ve parasını almazdı. Köyden İstanbul’a üzüm satılırdı. Şimdi üzüm de, şarapta üretilmiyor.

Köy girişindeki şaraphaneden geride kalan fıçı, o da çürüyüp gitti.

Misi

Misi köyü muhtarı 1958 doğumlu Yakup Dülger köydeki şarapçılığı ve nasıl sona erdiğini anlattı (08/05/2017).

Köydeki üzüm yetiştiriciliğinin ve şarapçılığının geçmişinin iki bin yıl öncesine kadar uzandığına ait kayıtların olduğunu, köydeki Rumların mübadeleye kadar şarapçılık yaptığını, ellili yıllara kadar İstanbul’a üzüm gönderildiğini söyledi.

Köyde seksenli yıllara kadar şarapçılığın yapıldığını, köyde yedi imalathane ve 4 şarapevi bulunuyordu.

Köyde yetişen siyah misket üzümünden yapılan şarapların tadına doyulmazmış. Bursa’da Misi üzümlerinden yapılan şarapları satan 7-8 şarapçı vardı.

Köyde o yıllarda çok sayıda insanın şarap içtiğini dört şarapçının yanı sıra şaraphanelerde şarap satarmış.

Bağcıların yetiştirdikleri sofralık üzümleri Bursa dışında Karacabey ve Mustafakemalpaşa’da satarlarmış. Bursa’ya her gün 5 minibüs üzüm gönderilmiş. Üzümleri satmak için Tahtakale’ye giderlermiş. Üzümler daha ziyade Ağustos-Ekim ayları arasında toplanıp satılırmış. Bağcılar römorklara yükledikleri üzümleri askeri levazım amirliğine götürürlermiş. Ellili yıllarda Köyde yetişen sebze ve meyve Bursa’yı beslermiş.

Yakup Bey, 1965-1967 yıllarında okula giderken şaraphanelerin önündeki küfelerden sızan şıranın dere gibi aktığını, arılardan o sokaklara giremediğini anlattı. O yıllarda üzümlerin konduğu köfünlerin eşeklerle taşındığını anlattı.

Şarapçılığı sona erdiren sebeplerin başında Bursa’da açılan otomobil fabrikaları geliyor. Tarımsal uğraşlar, bağcılık yoğun insan gücü geliyordu. Miras yoluyla bağların bölünmesi, gençlerin çalışmak için fabrikaları tercih etmeleri, şehre göç eden damatların toprakları satması bağcılığı zayıflatmış, en son sanayiden gelen kirli hava akımları bağlardaki üzüm verimini düşürmüş, çiy halinde düşen kirlilik bağları kurutmuş, şarapçılığın sonunu getirmiştir.

Köyde yapılan pekmezin kokusu, pekmezden yapılan cevizli sucuğun ve köfterin tadını unutamadığını söyledi.

Şarapçılığı ve bağcılığı olumsuz etkileyen başka bir faktör de şaraphane sahiplerinin şaraplık üzüm üreticilerine ürün bedellerini çok uzun vadeye yayarak ödemeleri olmuştur.

Köydeki şaraphaneler yetmişli yılların başında kapanmaya başlamış. 1980’de köyün girişindeki şaraphane de kapanmış.

En meşhur şarapçılar Ömer Gümüş ve Kayaali’ymiş.

EĞLENCE DÜNYASI /// EKREM HAYRİ PEKER : Evliya Çelebi’den günümüze Bursa’nın kıraathaneleri ve kahve kültürü


EKREM HAYRİ PEKER : Evliya Çelebi’den günümüze Bursa’nın kıraathaneleri ve kahve kültürü

17 Haziran 2018

Nerede bir çınar varsa orada insanlar ve hemen yakınında bir kahve olduğunu söyleyebiliriz. Neredeyse her çınarın yanında bir kahve bulunur. Birçok kahvehanenin, kahvenin adı bu yüzden çınar veya çınaraltıdır. Çınar yoksa Asma vardır. Asmalı kahve adını çok duydum. Asmalar, kahvelerin önünde çardağa sarılır. Gölgesinde çay-kahve içilir, nargileler fokurdatılır. Osmanlı Devleti kahve ve kahvehanelerle 16. Yüzyılda tanıştı ve kahvehaneler hızla yayıldı.

İstanbul’da ilk kahvehaneler biri Halepli, birisi Şamlı iki kişi tarafından açılmış ve kısa sürede büyük rağbet görmüş. Kahvehaneler kısa zamanda nüktedan kişiler, şairler ve halk sanatçılarının mekânları olmuştu. Bu yüzden kahvehanelere “Mekteb-i İrfan”,kahveye de “Ehli irfan şerbeti” denmiştir. Kahvehaneler dama, satranç benzeri oyun alanları olmuştu.

Kısa zaman içerisinde kahvehane sayısı hızla arttı, kahve içmek ve yarenlik etmek amacıyla buralarda toplanan muhtelif zümrelerden ve değişik kültür seviyelerinden insanlar için sosyalleşme mekânı, siyasî iktidar karşısında seslerini duyurabildikleri bir kamusallık meydana getirdiler. Her ne kadar sadece erkek sosyalliğini barındırsa da Osmanlı şehrindeki kamusal yaşamın önemli bir kısmını oluşturdu ve toplumun ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını karşılayan merkezî bir konuma geldi.

Halkın kısa sürede buraları toplantı yeri yapması ulemanın tepkisini çekmiş; Ebussuut Efendi aleyte fetva vermiş; ancak halkın kahvehanelere yoğun ilgisi karşısında olumlu fetva vermek durumunda kalmıştı.

Devlet yöneticileri halkın buralara toplanıp, günlük siyasetle ilgilenmesinden rahatsızlık duymuşlardı. Kısa sürede yeniçeriler kahvehane işletmeye başlamış, kısa sürede buralar zorbaların mekânı haline gelmişti.

Tütün içiminin yayılmasıyla kahvehane sayısı hızla arttı. Padişah IV. Murat, yeniçeri zorbalarının toplandığı bu alanlardan rahatsız olduğu için buraları yasakladı. Tütün içimini yangına sebebiyet verdiği için evlerde de yasakladı. Padişaha bu konuda o dönemde verdiği vaazlarla ünlenen Ayasofya Vaizi Kadızade Mehmet Efendi büyük destek verdi. Ancak padişahın ölümünden sonra bu yasak gevşedi ve kalktı.

Tanzimat döneminde devletten maaş alan bir memur sınıfı doğdu. Osmanlı Devletinde gazete ve dergilerin çıkması, memurların gittiği kahvehaneleri farklılaştırıp, kıraathaneye döndü. Memur sayısının taşrada artması kıraathanelerin taşraya yayılmasını sağladı.

Ülkede ilk gazete 1831’de resmi gazete olarak, Takvimi Vekayi olarak çıktı. 1840 yılından sonra şahısların gazete ve dergi çıkarmaya başladılar. Bursa’da vilayet gazetesi olarak 1868 yılında Hüdavendigar adıyla yayınlanmaya başladı. Bursa’da ilk dergiyi de tiyatro yazarı Feraizcade Mehmet Şakir Efendi Nilüfer adıyla yayınladı. Daha sonra Tırnova’dan Bursa’ya gelip yerleşen Murat Emiri Efendi Bursa, Sanayi ve Fevaid adlarında üç gazete çıkardı. Bu yayınlar Bursa’da ki kahvehanelerin bir kısmını kıraathaneye dönüştürdü.

Bunca sözden sonra önce Evliya Çelebi’den Bursa’nın kahvelerini öğrenelim.

Evliya Çelebi’nin “Seyahatnâmesi”nden alınan bölüm ile zaman yolculuğunda Bursa’nın o yıllarına ışık tutuyor.

“Bursa’nın yiyecek, içecek satıcılarının cümlesi Müslimdir. Bakkallar çarşısı pâk ve temizdir. Hoşafçıları bu diyara mahsustur. Kayagan pazarındaki yemiş pazarcıları dükkânlarını meyva dallarıyle süslerler. İpek çarkacıları da başka bir çarşıdır.

Yetmiş beş kadar kahvehanesi vardır. Çalgıcılar ve hanendeler yevmiye üç defa Hüseyin Baykara fasılları ederler. Her kahvanede gazelhanlar vardır ki insanı mestederler. Meddahlarının başı Kurban Alisi Hamza namında bir yegâne-i asr idi. Kıssahan Mahmud, Kara Firuz, Tireli Ali Bey Ebumüslim-i Teberdar’ı okumada güya sahib-i Siyer Veysi idiler. Kahvelerinin ulusu Ulu Cami dibindeki Emir kahvesidir. Büyükler yeri, süslü ve nakışlı bir kahve olup cihanın sevgilisi rakkasları vardır. Kahve Ulu Cami dibinde olmağın müezzin Hayye Alessalât deyince kahvede kimse kalmaz, hepsi camiye giderler. Bursa ahalisi gayet musallidir. Kahveleri birer mekteb-i irfandır. Şerefyar kahvesi, Serdar kahvesi, Çin Müezzin kahvesi meşhurlarıdır. Doksan yerde meşhur bozahaneleri vardır. Bursa ayanınca bozahaneye girmek ayıp değildir. Çünkü kahvehaneler gibi bunlarda da hanende ve sazendeler vardır.

Bursa şehrinin umumi yolları çakmak taşlarıyle döşenmiştir. Kaldırımları muntazamdır, gayet mücellâ taşlardır, Yüzlerce yıllardan beri bir taşı rahnedar olmamıştır.”

***

Şimdi Bursa’nın kahvehanelerini Emir Sultan’dan Yeşil Külliye’ye doğru inerek dolaşmaya ne dersiniz,

Yeşil’de çay otuz-kırk

Yolumuzun önünde dikilen dev çınarın yanındaki ahşap binanın altı Gençlerbirliği Spor Klübü lokaliydi. Her zaman masaları doluydu, her çeşit kâğıt oyunu ve kumar oynanırdı. Seksenli yıllarda yıkılıp, yerine bir apartman dikildi, Gençlerbirliği de tarihe karıştı.

Yeşil Külliyesi, Sultan Çelebi Mehmet’in anısına yapılan bu muhteşem eser, yüzyıllar boyunca seyyahların ilgi odağı olma özelliğini korudu. Asırlar boyu Bursa’ya gelen seyyahlar eserlerinde sanki sözleşmiş gibi buradaki muhteşem yapılardan söz ederlerdi. Altmışlı yılların sonunda babamla buraya gelir, türbe, müze ve camiyi gezer, sonra yan yana ovaya bakan iki kahvehanenin birinde yorgunluk çayımızı yudumlardık. Genellikle, Yeşil çay bahçesini tercih ederdik. Burayı Ali Osman Kantar, yanındaki kahvehaneyi İsmail Akpınar işletiyordu.

Şimdi kebapçı olan yer, ikinci kahvehanenin kapalı yeriydi. Kahvehanelerin yanından aşağıya merdivenler inerdi. Uludağ veya Karlıdağ gazozlarımızı içerken Garson Basri’nin, yandaki kahvehanenin garsonuyla kapışmasını izlerdik. Basri, çayyy… Diye bağırmaya bir başlar, dakikalarca uzatırdı. Sonra Basri havaya kalkan elleri sayar, kafasından ekleme yapar ve çaaaaaaaay otuz, kırk, elli diye bir rakam söylerdi. İsmail Akpınar’ın baş Garsonu Şuayip, Basri’ninn söylediğinin beş veya bazen on fazlasını söyleyerek ocağa seslenirdi. Garson Basri alanında kendine rakip tanımıyordu. Turistler Garson Basri’nin resmini çekerler, bazen sesini teybe kaydederlerdi. 29 Ekim 1922 ‘de Gazi Mustafa Kemal’in burada maiyetiyle kahve içtiği anlatılır.

YEŞİL KAHVELERİ
Canım Yeşil kahveleri
Ve garson Basri’nin
Şiir şiir, mısra mısra
Dökülen çay sesi
O ne heybetli çağrıştır yarabbim
Duyanın dili bir karış dışarıda
O ne leziz bir çaydır ki
Bursa’nın tadını sunmakta
O muhabbet, o arkadaşlık
Doyumu imkânsız bir manzara
İnsan hayat kelimesinin
Manasına varmakta
Canım yeşil kahveleri
Cana yakın arkadaşlığıyla
İnsana mutluluk saçmakta
Nevzat Çalıkuşu

YEŞİL ÇAY BAHÇESİ

Sadece o mu? Daha nice ünlüler Yeşil’e gelip, yemyeşil ovaya bakarak çaylarını keyifle yudumladılar. 1955 yılında Bursa’ya gelen İsmet İnönü, Mahfel’de oturup çay içtikten sonra, partililerle beraber Yeşil’e, İsmail’in kahvehanesine gidip, yemyeşil ovaya bakarak çayını yudumlamış.

Çay deyince şekere değinmemek olmaz. Kesme şeker o yıllarda yaygın değildi. Toz şeker kullanırdık, bir de zor eriyen, kimi yerde kelle Şekeri, kimi yerde Erzurum Şekeri, daha eskilerin Rus Şekeri dedikleri şeker çeşidi bulunurdu. Erzurum-Kars yöresinden gelenler kıtlama tabir ettikleri usulle kullanırlardı. Bir parça şeker ağza atılır, avurtta tutulur ve çay öyle içilirdi.

“Yaz akşamları otururum
Yeşil Kahvesinde..
Hazırlatırım demliğimi,
Yakarım cigaramı
Dalarım gülpembe ufka,
Yudumlayarak çayımı…
Bir güzel efkarlanırım…”

Yeşil kahvehanelerini anlatan bu satırlar, yitirdiğimiz Bursalı şair Selami Üney’e ait. Artık dalacak bir ufuk kalmadı.

Setbaşı Meydanına inen Yeşil ve Namazgâh caddelerinin birleştiği köşede Dikmenlerin bir apartmanı yer alıyor. Dikmenler’in apartmanı bir dönem yurt, bir dönem dershane oldu. Apartmanın altında dönemin ünlü futbolcularından Haluk’un işlettiği bilardo salonu (Haluk Bilardo) hizmet veriyordu. Altmışlı yılların başında burada bir karakol ve karşısında bir kahvehane vardı. Karakolun önündeki çınarın altına karakolun komiseri bir masa atar ve gelip, geçeni kontrol ederdi. Çınar ve karşısındaki ahşap binadaki kahvehane yoldan daha yüksek seviyedeydi.

Bursa’lı Aydınların Mahfel’i

Yolumuzun üzerinde ise ünlü Mahfel kıraathanesi bizi karşılar. Kıraathane deyimine denk düşen, Bursalı aydınların toplandığı bir yerdi Mahfel, Demir ayaklı, yuvarlak mermer masaları, demir sandalyeleriyle çay bahçesi gözde bir yerdi. Mahfel’e girenlerin koltuğunun altında veya elinde bir-iki gazete görürdünüz. Okunan gazeteler, yandaki masadakilerle değiştirilirdi.

Yazarların, gazetecilerin toplandığı bir yerdi. İstanbul’daki Meserret Kıraathanesi, Küllük, Le Bon, Tepebaşı Bahçesi, Nisuaz, İkbal Kıraathaneleri gibiydi. Mahfelin bir bölümü bilardo salonu olarak gençlere hizmet verirdi. Bazen bilardo oynanırken, çuha yırtılır. Salonda o anda garson yoksa hemen pencereden yan sokağa kaçılırdı. Yırtan uzun bir süre o mekâna uğramazdı. Burada da çalışan Sarı Mustafa – diğer lakabını yazamayacağım- Garson Basri’nin tek rakibiydi.

Mimar Zafer Ünver; “Çocukluğumda Mahfel, Rıdvan’ın kahvehanesi olarak bilinir ve seçimlerde burada oy kullanılırdı. Babam, buraya oy kullanmaya geldiğinde beni de getirmişti. Annemle, babam burada tanışmışlardı. Mahfel’e, gençler ise Mahfel’in bilardo salonu, yan aralığındaki, Altıparmak Süleyman’ın işlettiği Akın Spor Lokaline gidilirdi. O yıllarda futbol kulüplerinin bulunduğu lokallerin kıraathanelerden pek farkı yoktu.

Mahfel bir akşam tutuşuverdi. 18 Ocak 1999 gecesi çıkan-nedeni bilinmeyen bir yangında kül oldu Mahfel. Yangın için bodrumdan çıkmış denildi. Yangının üzerinden yıllar geçtikten sonra tekrar açıldı. Ama Mahfel Kıraathaneden, kafeye dönüştürülmüştü. Mahfel’e akademi havası veren o emekli aydınlar sessizce çekilip gittiler. Bir daha toplanmadılar.

Mahfel’i Hüseyin Organer işletiyordu. 1967 yılında Osman Enver Özer işletmeye başladı. Mahfelin karşısında Ferah Kıraathanesi bulunuyordu. Yıkılıp yeniden yapıldı. Yeni yapı pasajlıydı. Kapalıçarşı yangınından sonra burası Kapalıçarşı esnafına tahsis edildi. Şekerciler caddeye bakan kata, ayakkabıcılar alt kata yerleştirildiler. Üst kat küçük bölmelere bölündü. Kuyumcu ve sarraflar buraya yerleştiler.

Sinemanın sokağında Ferit ve Fethi Beylerin işlettiği Günaydın Kıraathanesi ve kıraathanede bir Müzik Dolabı bulunuyordu. İçinde plaklar olan müzik dolabından dinlemek istediğiniz plağı seçer, metal para atardınız (ilk zamanlar 25 kuruşla çalışıyordu) veya jeton atardınız. Bir kol plağı alır ve platforma yerleştirir. Pikabın iğnesi iner ve müzik sesi duyulmaya başlardı. Müziğin sesi sokağa da verilirdi. Bu kıraathane daha önce Bursaspor’un ilk kurulduğunda merkezi olmuş.

Uzun görüşmelerden sonra, Akınspor, Acar İdmanyurdu, Çelikspor, İstiklalspor ve Pınarspor birleşerek 1 Haziran 1963 günü Dönemin Bursa Valisi Bursa Valisi Fahrettin Akkutlu başkanlığında Bursaspor’un kuruluşunu gerçekleştirdiler. 33 kurucu üye başkanlık için Salih Kiracıbaşı’nı seçtiler.

Salih Bey, Çelikspor’un başkanıydı. Salih Bey’in kızı sündüs Türkmen; “ Çelikspor’un Klüp binası Muradiye’de idi. Şimdi yıkıldı. Babam Bursaspor’un başkanıyken maçlara beraber giderdik. Maçları babamın yanında, saha kenarından izlerdim. Babamın başkan seçilmesinde Muradiyespor’un güzel bir lokale sahip olması geliyordu. Babam takımın antrenörlüğüne Muhtar Tuncaltan’ı, takım kaptanlığına Özhan Varlık’ı getirdi”. Salih Bey 1964 yılındaki kongrede üyelerin oylarıyla başkanlığa seçildi.

Mahfel’in karşısında şimdi Şehir Kütüphanesi’nin olduğu yerde, Ferah Kıraathanesi bulunuyordu. Ferah Kıraathanesinin hemen altında, beş-altı basamak inilince Devrengeç Suyu’nun aktığı bir çeşme bulunuyordu. Bu yüzden Devrengeç Kıraathanesi de deniliyordu. Kıraathanenin zemini ahşap ve köprüye bitikti. Yıkıldı, sonra iki katlı bir bina yapıldı. Bu bina çok farklı amaçlarla kullanıldı. Üstü Milliyetçi Öğretmenler Derneği lokali sonra nikâh dairesi oldu. Alt katında Kapalı Çarşı yangınında zarar gören esnaf için dükkânlar yapıldı. Önce kuyumcular geldi. Nurettin Aşan’ın şekerleme dükkânı, alt katta Üçel Market diye küçük bir bakkal dükkânı bulunuyordu.

Ünlü Cadde Kahveleri

Ünlü Cadde de bulunan Meddah kahvehaneleri altmışlı yıllara ulaşmadan kapandılar. Rahmetli Necip Artan; “Ünlü Cadde’ye girdiğinizde soldaki kıraathanede Meddah Sururi ve Karagözcü Mustafa geceleri müşterileri eğlendirirdi” diye yazar.

Elli yıllarda büyük kahvehanelerde Meddah’lar gösteri yapıp, halkı eğlendirirdi. Meddahlardan başka Kavuklu ve Pişekar’dan oluşan orta oyuncuları vardı. Altmışlı yıllarda geleneksel sözlü tiyatroyu sürdüren oyuncuların en ünlüsü İsmail Dümbüllü idi. Kantoyu da unutmamak lazım. TV yayıldıkça kanto daha tanınır oldu. Kantocuların en ünlüsü Nurhan Damcıoğlu’ydu. Sandalye güreşi yapan sanatçıları da unutmamalıyız. Çoğu insan neden bahsettiğimi anlamayacağını biliyorum. Onun için biraz anlatayım. Güreşçimiz üstünü soyunur ve rakip olarak seçtiği sandalyeyle usta işi bir güreş çıkarırdı. Gösteri sonunda güreşçimiz kan-ter içinde kalır, ama güreşi galip bitirirdi. Sonra parsayı toplardı.

Sönmez İş Hanı’nın karşısındaki boşlukta bulunan Merkez kıraathanesi dünden bu güne gelen kahvehanelerden. Caddeden yürümeye devam ettiğimizde ilginç bir kahvehane bulunuyordu. Demirtaş Sanat Okulu’nun karşısında bıçakçılar çarşısının yola bakan bölümünde büyük bir esnaf kahvehanesi, içinde bir çınar ağacı yaşamaya çalışıyordu. Esnaf dernekleri merkezi burada olduğu için kalabalık olurdu. Karşı sırasında, Demirtaş Paşa Hamamı’nın karşısında dönemin ünlü futbol klüplerinden Demirtaş Sporun lokali bulunurdu.

***

Cadde üzerinde Devlet Tiyatro’sunu geçtiğinizde şimdi kökü bile kalmamış çınarın olduğu yerde Çınarlı Kahve bulunuyormuş. Çınarın altında, Gökdere’den gelen esintinin serinliğinde çaylar yudumlanırmış. Çınarın altında çayınızı yudumlarken gelip, geçenleri seyrederdiniz. İdam yapılacağı kahve erkenden açılıyormuş. Çınarın önünde ibreti âlem için hükümlü infaz edilir ve ilamı çınara çakılırmış. Resmigeçit yapıldığı günler burası tıklım, tıklım olurmuş.

Cadde üzerindeki Vakıflar İş Hanı’nın arkasında bulunan Orhon Sokak’ta bulunan ve Yaşar Öztürk’ün işlettiği bahçeli bir kahve olan Roma Kıraathanesi’ne çalışan veya emekli olmuş çevre esnafı ve emekli memurlar giderdi. Günümüzde kapalı olan bu kahvehanenin öyküsünü bu Kahvenin öyküsünü kahveyi açanlardan Berber Behzat Çavdar’dan dinleyelim; “ Arsası mezbelelik bir yerdi. Belediye’den aldık. Molozlarını temizledik. Kalebodurla dekor yaptığımız geniş bir çay ocağı yaptık. Yepyeni kare masalara yeşil çuhalar serdik. Kapının karşısındaki çay ocağının davlumbazını Bursa Havayolları uçağıyla İstanbul’dan getirttik. Pırıl pırıl bir kahvehane kurduk, ona göre de müşterimiz vardı.

Kahveci daimi müşterisinin ne içtiğini bilirdi. Kapıdan içeri girer, girmez ocağa X beye yandan çarklı veya okkalı diye seslenir. Erbabı bunun kahveyi anlattığını bilir. Tek şekerli demek, demli çay demekti. Kahvehaneye gitmeyen çok insan Teravi Namazı’ndan sonra kahvehaneye gelir, sahura kadar sohbet ederlerdi. Burasını işlerimin yoğunluğundan dolayı burayı Yaşar Öztürk’e devrettim.”

Hanların alt katları kahvehane olurdu. Bursa’da bazı otellerin alt katları kıraathane veya kahvehaneydi. Atatürk Caddesi üzerindeki vitrin pencereli lobisi ve kıraathanesi ile Luca Palas Oteli buna bir örnekti.

Çakırhamam’daki Kadifeli Kahvehaneye, memurlar, emekliler, özellikle asker emeklileri gelirdi. Maksem’de bulunan ve 19. Yüzyıldan bugüne gelen ki Çinkolu Kahve de çok meşhurdu.

Cadde üzerindeki Teyyare Sinemasının üzerindeki Şehir Kulubü, Öğretmenler derneği ve yine yol üzerindeki Dağcılık Kulübü’nün müdavimleri ayrıydı.

İstanbul Bankası’nın olduğu binanın ikinci katı daha sonra Bursa Gazeteciler Lokali açılmış.

Şinasi Çelikkol’u dinleyelim; Belediyenin karşısında Romans çay bahçesinin yanında Dağcılık kulübü bulunuyordu. Büyük Amcam Rahmi Çelikkol’un oğlu, Erdinç Çelikkol ilk defa burada sahneye çıkıp, şarkı söyledi. 1953 yılında Müzeyyen Senar ve Recep Birgit burada bir konser verdiler. Babamın ricasıyla kardeşim Erdinç Çelikkol sahneye çıkıp, “Bakmıyor Çeşmi Siyahım” şarkısını söyledi. Çok beğenildi. Erdinç Çelikkol 14 yaşındaydı. Bursa Musiki Cemiyeti’nde müzik dersleri alıyordu.

Romans Çay Bahçesi okumuş kesim gelirdi. Burada konser ve düğün yapılır, o zaman etrafına perde çekilirdi. Ellili yıllarda ünlü sanatçılar buraya gelip, program yaparlardı.

Bazı meraklılar aradan bakar veya önüne dikilip müziği dinlerlerdi. Burada Rock and Roll gecesi yapılmış.

***

Kahvehaneleri gezmeye ara verip, biraz Romans Çay Bahçesinde soluklanıp, bir çay içerken eski kahvelerin içinde neler bulunurdu, bir düşünelim.

Bazı eski mahalle kahvehanelerinde pekte tabir edilen oturma sıraları ve hasır oturma yerli tabureler olduğunu hatırlıyorum. Çoğu kahvehanede çıplak tahta masalar olduğunu hatırlıyorum. İlerleyen yıllarda Uludağ Gazoz Fabrikasının veya kola firmalarının dağıttığı polyester masa örtüleri serilmeye başlandı. Bazı kıraathaneler o dönemde özel masa yaptırır veya pahalı bir kumaş olan kadifeyle kaplarlardı. Bir kısmının adı bu yüzden Kadifeli Kahve’ye çıkmıştı. Hocahasan Mahallesindeki Kırmızılı Kahve’nin masaları kırmızı kadifeyle kaplıydı. Çakırhamam’daki Kadifeli Kahve’nin kadife örtüleri kırmızıydı.

Temiz Cadde’ye döndüğünüzde sağda Arap Hüseyin’in işlettiği kahveye ağabeylik yerine ablalığı tercih etmiş olan Hikmet Abla takılırdı, burada şarkı söylerdi.

KAHVELERİN İÇİ NASILDI?

Kahvehanelerin ortasında genelde büyük bir döküm soba bulunurdu. Bazı kahvehanelerde süslü sobalar veya çinili sobalar bulunurdu.

Duvarlarda olmazsa olmazları Atatürk ve Mareşal Fevzi Çakmak’ın çerçeveli resimleri asılıydı. Bazen bu resimlere Kazım Karabekir Paşa’nın resimleri eklenirdi. Bilhassa Erzurum ve çevresinden gelenlerin devam ettiği kahvelerde Doğunun Fatihi diye anılan paşanın resimleri bulunurdu. Sanırım siyasetçi kimliği öne çıktığından İsmet Paşa’nın resimlerine seyrek rastlanılırdı.

Bu resimlere ilave dönemin filim yıldızları olan Türkan Şoray, Leyla Sayar, Fatma Girik, Ayhan ışık, Yılmaz Güney gibi sanatçıların resimleri duvarları süslerdi. Behiye Aksoy ve Gönül Yazar şarkıcıların resimlerinin yerini arabesk söyleyen sanatçıların resimleri aldı.

Futbol yayılınca tutulan il veya ilçe takımlarının resimleri de duvarları süslemeye başladı.

Radyo Günleri

Önce radyo vardı. Burası Ankara Radyosu diye başlardı. Ajans saatlerinde kahvede bütün sesler kesilir, fısıldaşanlar uyarılırdı. Önce radyonun kızmasını bekler, sonra da cızırtının kesilmesini beklerdik. Radyolar elektrik yaygın olmadığı için batarya denilen pillerle çalışırdı.

Yenişehir’in gibi subaşı köyünde kaldığımız okul lojmanının elektriği yoktu. Köyde de elektrik yoktu. Dört köşe ve silindir şeklinde batarya dediğimiz piller radyoya bağlanır, onun verdiği akımla radyo çalışırdı. Çabuk bitiyordu, babam Yenişehir’e gittiğinde batarya alırdı. Biten bataryaları kardeşimle parçalayıp, içinden çıkardığımız tek pillerle askercilik oynardık. İnegöl’e tayin olduğumuz 1962 yılında çoğu evde elektrik yoktu. Taşındığımız eve babam elektrik bağlatmıştı.

İnegöl’de radyo yaygınlaşmaya başlamıştı. Bir yandan elektrik kullanımı yaygınlaşıyor, diğer yandan radyolar nispeten ucuzluyordu. Elektriğin yaygınlaşması yazlık sinemaları da yaygınlaştırdı.

Siyasi ortam, Yassı Ada duruşmaları, seçimler… Radyolu kahveler diğerlerinden daha fazla müşteri çekiyordu.

Sonra pikaplar çıktı, kahveciler müşterilerine beğendikleri, buldukları plakları çalmaya başladılar. Bazen müşteriler dinlemek istedikleri plakları yanlarında getiriyorlardı. Yetmişli yıllara doğru müzik dolapları çıktı. Parayı atıyordunuz, seçtiğiniz plağın düğmesine basıyordunuz. Bir kol seçtiğiniz plağı döner platforma koyardı. 1971 yılında mühendislik okumaya gittiğim Eskişehir’de gördüğümü hatırlıyorum.

Teyp daha çabuk yayıldı, plak değiştirme derdi yoktu. Kaset bittiğinde öbür yüzünü değiştirmek, bitince yenisini takmak yetiyordu.

Televizyon sinemanın yerini tutmaya başlayınca radyo, pikap ve teyplerin pabucu dama atıldı. Televizyondan maç yayınları başlayınca, kahvehanelerdeki resimler futbola doğru yönlenmeye başladılar.

***

Duvarların olmazsa olmazlarından birisi de Saatli Maarif takvimiydi. Her Kahvehanede bulunurdu desek mübalağa olmaz.

Kıraathane deyip, içinde okunacak bir yayın bulunmaması düşünülemezdi ama kahvehanelere gazetelerin yaygın olarak girmesi altmışlı yılların sonlarını buldu. Hürriyet, Tercüman, Günaydın, Gün, Yeni İstanbul, Dünya gibi ulusal gazetelerin yanı sıra mahalli gazeteler ve Tan benzeri gazeteler de girmeye başladı.

Kahvecinin yeri kahvehaneden bel hizasındaki bir tezgâhla ayrılırdı. Tezgâhta bir havlu veya tepsi üzerine dizilmiş bardaklar, çay tabakları, çay kaşıkları, dışarıya servis yapıldığı zaman bardakları örten kapaklar, kahve fincan ve fincan altlıkları ve bunları servis etmekte kullanılan tepsiler… Büyük bir şeker kutusu veya kesme şeker kutusu bulunurdu. Tezgâhın bir bölümünde çeşme ve evye bulunurdu. Evyenin içinde içi su dolu bir leğene kirli çay bardakları, tabakları atılır, birikince yıkanır ve tezgâhtaki yerlerine konulurdu.

Ayrıca kasa görevini gören küçük bir çekmeceli dolap bulunurdu. Duvara yapılmış uzun tezgâhtaysa ocak, pirinçten yapılmış iki-üç gözlü su kazanı ve üzerlerinde çay demlikleri bulunurdu. Kazanın yanında büyük bir çay kutusu olurdu. Tezgâhın üzerinde çay bardak ve tabakları, kahve fincanları ve altlıkları, çeşitli boylarda cezveler, alt raflarda portakal-limon gibi oralet çeşitleri, şerbet malzemeleri, Bazı kahveciler ayran yaparlardı. Bu ayranlar güğümlere konulur ve isteyen olunca servis yapılırdı. Kış aylarında portakal sıkma presleri tezgâhın üzerinde olurdu. Kış aylarında içilen ıhlamur ve ada çayı kavanozlarda bulunurdu.

Önceleri kahvehanelerin duvarlarında peykeler olurdu. Sandalyelerin yerini hasır ve tahta tabureler bulunuyordu. Sonra Masa ve sandalyeler kullanılmaya başladı. Tahta masalar örtülerle örtüldü. Masalara sigara içenler için kül tablaları konuldu.

Kimi kıraathanelerin duvarlarında büyük aynalar bulunurdu. Kimi kahvehanelerde kimisi küçük, kimisi büyük fıskiyeli havuzlar bulunurdu.

Altmışlı yıllarda kahvehanelerde satılan içecek çeşidi sınırlıydı. Çay, kahve, soda, şerbet, sıcak su içine şeker ve limon sıkılarak yapılan kant, Renkli şerbetler, ayran, limonata, kışın ıhlamur ve yerel gazozlar. Önce Oralet girdi (Portakal ve limon), sonra Fruko ve kola çeşitleri.

Dışarıya servis yapılırken askı dediğimiz tablaya çaylar konulur, üzerleri soğumaması için özel olarak yapılmış birer kapak örtülürdü.

***

Önceleri sadece kahve ve sonraları çay içilen bu yerlere önce domino, dama ve tavla girdi. Kâğıt oyunları çok sonraları kahvelere girdi. Bildiğim kadarıyla kimisini kendimde oynadığım oyunları sayayım. Pişti, blum, pisyedili, yirmibir, batak, ellibir, konken. King oynayanlara çok sonra rastladım. Taş okey kahvelere çok sonra girdi. Taşların konduğu tahtalara ıstaka denirdi. Bazen oyuncular ıstakalarla birbirlerine girerlerdi.

Kahvehanelerde kumar olarak oynanan oyunların başında yanık, konken ve yirmibir gelirdi. Yanık her kahvede oynanmazdı. Büyük kahvehanelerde kumarcılar için özel odalar bulunurdu. Tabi ki bu odalara her müşteri giremezdi. En yaygın kumar okeydi. Zar atılarak oynanan barbut, genellikle yılbaşı geceleri oynanırdı. Spor klüplerinin lokâlleri kahvehanelere göre daha seçkin oyun yerleriydi. Buralara polis seyrek uğrardı.

Ramazan ayında kahvehaneler sahura kadar açık durduğu için oyunculara gün doğardı. Üstelik gençlere sahura kadar dışarıda kalmalarına izin verilirdi. Kışın sigara dumanından göz gözü görmezdi.

Kimi kahveler âşık kahveleriydi. Duvarlarda bir-iki saz asılı olurdu. Saza, türkü ve mani okumaya meraklı müşteriler sazı alıp, çalarlardı. Kimi zaman bir-iki âşık kahvede bulur, atışmaya başlarlardı. Ses kesilir, sadece âşıklara kulak verilirdi. Bu kahvelerde oyun olmazdı. Köylü pazarındaki bulunan sazcılar kahvesi günümüzde yaşayan bir örnek.

Ulucamiyi geçince çınarın hemen altında Çınaraltı Nargile Kıraathanesi nargile tiryakilerine hizmet veriyordu. Nargilelerin pirinç aksanları Pırıl pırıl parlardı. Tömbeki denen tütün konulur, üzerine kor yerleştirilir, birkaç nefes çekilir ve müşterilere servis edilirdi. Kimi müdavim kendi nargilesini getirirdi. Genç garsonlar bir ellerinde içi kül dolu yuvarlak kaplarda dolaşır, ateş diye seslenen nargile çeken müşteriye doğru koşardı. Bu sesi yaz aylarında gittiğim Özgende çok duyardım. Ateş diye bağıranlar ve koşuşturan genç garsonlar. Kor konulur, nargileci birkaç nefes çeker, sonra arkadaşlarıyla sohbetine devam ederdi. Özgen’ bir set gibi yükselirdi. Setin altında dikdörtgen şeklinde ve ışıklandırılmış büyük bir havuz bulunurdu. Setin üstünde havuza bakan masalar çok revaçtaydı. Yer bulmak neredeyse imkânsızdı.

A.Ziya Gerçeksöz, Bursa’da Yaşam dergisinde (Ağustos 2015) İkinci Dünya Savaşı yıllarında Ulucami şadırvanlarıyla, Gümüşçüler arasında Çaycı Veysel’in kahvesinden söz eder. Kahve’nin asmalı çardağının altında kimi tabureye oturmuş, kimi hasıra oturmuş, uzanmış müşteriler nargile fokurdatırken, çaylarını içerken hoşsohbet insanları can kulağı ile dinlerlermiş.

Maksem’deki Çinkolu Kahve Bursa’nın asırlık kahvelerindendi. Maksem’den Heykel’e inen caddenin üzerindeydi. Mahalle sakinlerinden 1933 doğumlu Sadi Oymak; “Kahve gibi kahveydi. Bursa’nın tanınmış esnafları, memurları, emeklileri gelirdi. Bahçesi Gökdere’ye bakardı. Biz cesaret edip giremezdik. Ellili yılların sonunda kapandı. Altmışlı yılların başında harap bir vaziyette duruyordu. Sonra yıkılıp, yerine apartman dikildi.(12 Ekim 2014).

Çinkolu Kahvenin önünden Pınarbaşı suyu geçerdi. Çok su kaçağı olduğu için kakvenin önündeki künkler tamir rdilir, bir kısmı değiştirilir. Kaynağın suyu attığı 1938 yılında taşma olur ve Pınarbaşı semtinde birçok evi su basar. Fazla su küçük bir kanalla Cilimboz Deresi’ne akıtılarak sorun çözülür.

Maksem Cami’sini geçip, Molla Arap’a döndüğünüzde bahçesinde çınarların yükseldiği Uludağ Kıraathanesinin en önemli özelliği sahibiydi. Kahvenin özelliği sahibiydi. Sahibi Ecevit’e benzetildiği için Ecevit diye çağrılır ve kahvesinin adı Ecevit’in kahvesi diye bilinirdi.

Tophane’deki çay bahçesi daha çok turistlere hitap ederdi. Okul gezileriyle gelen öğrenciler burada mola verirdi. Dürbün kiralayanlar olurdu, alıp ovayı seyrederdiniz.

* * *

Çınaraltı Nargile Kıraathanesi’nin karşısında, Emlakbank’ın arasında bir meslek erbabının kahvehanesi bulunurdu, İnşaat Ustaları Kıraathanesi. Çalgıcıların toplanma yeri, Dayıoğlu Hamamı karşısındaydı. Belirli meslek guruplarının toplandığı kahvehaneler olurdu ve onları arayanlar oraya gelirdi.

Tahtakale dağ ilçelerinden gelenlerin gelip, kaldığı hanların altları büyük kahvehaneler bulunur. Bu kahvehaneler aynı zamanda hemşerilerin buluşma yerleri idi.

Kızılay’ın karşısında bulunan Şelale Çay Bahçesini Hazin Kalkancı işletiyordu.

Kamberlerdeki Maşacı Yılmaz’ın işlettiği Müzisyenler Kahvesi’ni anmadan geçemeyeceğim.

KUŞÇU KAHVELERİ

Tahtakale’nin ara sokaklarından birinde Kanarya sevenler kahvesiydi. Etibank Caddesi’nde içinde güvercinlerin bulunduğu bir kahve vardı. Kuşseverler buraya gelirler, bir birlerine kuşlarını gösterirler. Kuş alışverişleri buralarda yapılırdı.

Belirli dönemlerde buralarda bülbül ötüşlü kanarya yarışmaları yapılırdı. Dereceye girenlere ödüller verilirdi, bu yarışmalar gazetelerde yer alırdı.

Güvercinciler biraya geldiklerinde güvercinlerini yarıştırırlardı. Kimileri taklacı güvercin meraklısıydı. Kimi zaman yarışan güvercinlerden birisi diğerini alıp, kafesine götürürdü. Giden güvercinin sahibi mahcup ve üzgün bir şekilde kahvehaneden ayrılıp giderdi. Bazen de meraklıları taklacı güvercinlerini yarıştırırlardı.

Dernekleşme yaygınlaşınca spor kuüplerinin yaptığı gibi derneklerde lokaller açmaya başladılar. Kahvehaneler, kıraathaneler yeni bir dönüşüme uğradılar.

Seksenli yıllarda Tahtakale’nin ara sokaklarında dolaşırken “Kümes Hayvanlarını Koruma Derneği” tabelasını görebilirdiniz. Evet, kümes hayvanlarını da çok sevenler de vardı. Günümüz basınında rastlamadığımız “Horoz Dövüşü yapanlar basıldı” haberlerini okumak doğaldı.

Horozlar meraklıları tarafından dövüş için özellikle yetiştirilirdi. Kahvenin ortasında tahtadan yapılmış yaklaşık bir metre yüksekliğinde bir daire bulunurdu. Dövüşler haftada bir yapılırdı. Dövüşecek horozlar dairenin içine atılır, seyirciler dövüşen horozların üzerinde bahis oynarlardı. Dövüşte yaralanan horozların bazıları aldıkları yaralardan ölürlerdi.

***

Kızılay’ın karşısında düğün ve toplantıların yapıldığı şelale çay bahçesi bulunuyordu. Yaz-kış açıktı. Bugünkü kafelere yakındı.

Altıparmak Caddesi boyunda içinden çınar ağacının yükseldiği Arap Şükrü Ailesi’nden Ergün Değişmez’in çalıştırdığı çınar ağaçlı bahçeli kahvehanesi vardı, kahve hane şimdi yok, yıkıldı ve çınar ağacının altına banklar kondu. Cadde üzerinde şimdi Y Yapı kredi Bank olan yerde Ege Kahvehanesi ve hemen karşısında Özen Kahvehanesi bulunuyordu. Bu kahvehanenin arka bahçesi bir zamanlar yazlık İpek Sineması olarak kullanıldı, şimdilerde ise otopark olarak hizmet veriyor.

Kahvede Bilardo Maçı

Burç Sineması’nın olduğu yerde şimdi yıkılmış binaların birisinin çekme katında, Klüp 16’nın yanında eski futbolculardan Haluk ve Necati’nin işlettiği bilardosu olan kahvehane cadde üzerindeydi. Necati (Göçmen) çok hızlı koşabilen bir futbolcuydu, neredeyse toptan hızlıydı. Kahvehanenin kasasında Necati’nin babası, eski solaçıklardan Tahsin Amca otururdu. Merdivenlerden aşağıya inildiğinde yine aynı kişilere ait olan salonda ping pong masaları bulunurdu.

Bu kahvehanede futbolcular arasında iddialı bilardo maçları yapılırdı. Ortaya çayların soğumaması için örtülen kapaklardan birisinin içine para konulur, kapak masanın ortasına konulur. Kapağı deviren içine ceza olarak aynı miktarda para koyardı. Oyunu Bursaspor’un ünlü kalecisi Lefkoşe’li Osman kazanırdı. Deli Vahit lakaplı Vahit buraya gelirdi. (Aktaran, Serdar Tanman 21/03/2014)

Altıparmak Caddesi’nden Muradiye’ye giden yolun başında bulunan tarihi değirmende dönence Kafe açılmıştı.

Mahalle Kahveleri

Dostum Cahit aka’nın ağzından mahalle kahvelerini gezelim (15/10/2014), “ Bir mahallenin kültürün de kahvelerin önemi nedir diye sorsalar acaba ne deriz? Kahvehaneler Aile reislerine günün şartları içinde yaşamı kaliteleştirecek bilginin, ilmin aktarıldığı, ülke gündeminin gazete, radyo haberlerinin tartışıldığı, mücadelelinin zorlukları ve işlerine emek gücünün yardımların istendiği imece yerleriydiler. Mahallelerde, mahallenin adı ile bütünleşmiş, çukur kahve, kırmızı kahve, asmalı kahve adlarını taşıyan kahvehaneleri vardı ile anılardı. Başka bir mahalleden diğer bir mahalledeki kişiyi arayacaksa hep kahvehane de randevu verilir ya da aradığı kişi kahveciye sorulurdu.

Bursa da 1960 ve 1980 yıllardan bildiğim ve gidip gördüğüm Mahalle kahvehaneleri şöyle sıralayacak olursam. Setbaşı’ndan Namazgâh’a çıkarken dolmuş durakların önündeki bir kahvehane bulunuyordu. Yeni Mahallede Tatar göçmenlerin ve Balkan muhacirlerinin yerleştiği yerde karşılıklı iki adet karşılıklı kahvehane bulunuyordu. Bu günlerde o kahvehanelerde biri aynı yerinde ama o ahşap yapı yerine betonarmeye bıraktı.

Yolumuza devam edince Teferrüç kavşağında bir kahvehane bulunuyordu. Mollaarap dolmuş durakların son durağı bu kahvehane önündeydi. Mollaarap yolunda devem ederken yine üç kahve bulunurdu. Birine gençler, diğerine ihtiyarlar giderdi. Üçüncüsüne orta yaşlılar giderdi. Balaban okuluna giderken solda Pıtır Kahvehanesi hala mevcut yerinde duruyor. Balanbey’deki Dörtçelik ilkokulu önünde ki kahvehane hala mevcut.

Mollaarap’tan İpekçiliğe giderken Talimhane futbol sahasının üst köşesinde Gençler Kahvehanesi ve karşısındaki Cami’nin önünde de bir kahvehane bulunuyordu. Eşrefiler Çocuk Esirgeme Kurumu önünden geçip Temenyeri’nde hala ayni yerde Çınar altında parkın karşısına kalan Bahçeli Kahvehane yerinde sanki meydan okurcasına ben buradayım diyor. Bu bahsettiğim Kahvehaneler Heykel önünden kalkan Namazgâh, Yeni mahalle, Mollaarap, Temenyeri, İpekçilik Mahallelerinin dolmuşlarının güzergâhında görmeye alıştığımız o yılların mahalle ve semt kahvehaneleri idi.

Heykel, Emir Sultan hattında çalışan dolmuşlara binip geçerken gördüğüm ve hala kahvehane mekânların bulunduğu Turistlik bir yer olan Yeşil Cami önündeki iki adet bahçeli kahvehaneler, Şible’ye giderken Cami önünde hala semt kahvesi ve Emir Sultan Cami önündeki semt kahvehaneleri mevcut duruyorlar. Meydancık fırının yanında Davutkadı yolu üzerindeki meydancık kahvehanesi birkaç basamakla çıkılan ulu çınarlı bahçeli mükemmel bir yer idi.

Demirtaşpaşa hamamı üstünde ve ayni atla anılan tiryaki nargilecilerin takıldığı Demirtaşpaşa kahvehanesi vardı ama şimdi yok. Hemen altında balkır imalatı kazan, güğüm yapan dükkân da yok olmuş. Demirtaşpaşa Hamamını tamir edip bugün hizmete soktular. O günlerde Demirtaşspor lokali olan yer ise hala kahvehane olarak açık.

Benim mahallem Ahmet Paşa idi, Mahallenin Camisinin adı da Ahmet Paşa, karşısında mahallenin adı ile anılan kahvehanesi bahçesinde ulu çınar ağacı önünde de mahalle çeşmesi vardı. Hala ayni yerde kahvehane, çeşme var ama ulu çınar yok. Camiden 200 metre aşağıda yine önünde ulu çınarı olan köşede bir kahvemiz daha vardı oda yerinde ve de çınarı da önünde mevcut. Hoca Hasan mah. Camisi batısındaki semt kahvesi hala yerinde mevcut ve de kuzeyinde Garaja giderken camiden 300 metre aşağıda önünde çınarı olan bir kahvehane daha vardı oda yerinde duruyor.”

***

Bursa insanın aklından hala çıkmayan ve günümüzde bile adres olarak tarif edilen İntizam Mah. Meşhur kahvehanesi Kırmızı Kahve önündeki çınarı adı ile yeni betonarme binasına açık duruyor. Geçmiş yıllarda burada müşteri bekleyen Faytonlar sıralanırdı. Selimiye Camisinin köşesindeki cami kahvehanesi yerini 6 ay önce yenilenmeye terk etti. O zamanlar mahallesine girmeye çekindiğimiz Çırpan Mahallesi, semt kahvelerinin yaşadığı semtlerden.

Hocahasan Mahallesi’ndeki asmalı kıraathane asması inşaat yapılırken kesildiği için sadece adıyla devam ediyor. Geçmiş yıllarda okur-yazar sayısı azdı. Burada ve daha başka kahvehanelerde elinde bir gazete olan birisinin yanına toplanmış çok sayıda insanın büyük bir merak içinde “Bir pehlivanın hayatını anlatan” tefrikayı dinlediğini görürdünüz.

Caddede yürümeye devam edelim. Yazıcıoğlu Sineması’nı geçince Erol Bilardo, Dostlar Birahanesi ve şimdiki parkın köşesinde, Garanti Bankası şubesinin olduğu yerde bahçeli Karadeniz Kıraathanesi bulunuyordu. Kıraathane, karşı sırada bulunan SSK memurlarının öğle tatillerinde geldikleri yerdi. Kıraathanenin önünde Bursa’nın meşhur börekçilerinden İbrahim Usta tezgâh açardı.

“İbrahim Usta, her gün öğleden sonra kalkar, yaptığı hamuru başının üzerinde döndürerek, incecik açar, tepsiye koyar, yufkaların aralarına malzemeleri koyardı. Tepsi 7.5 kilo gelirdi. Muradiye’ye çıkarken sağdaki simitçi fırınında pişirilmeye götürülür. Sabah 04’de börek tepsisi alınıp, arabaya konur. Doğru Merinos Fabrikası’nın önüne gidiş. Merinos’ta saat 06’da vardiya değişirdi. Böreklerin yarısı orada satılırdı, Oradan Karadeniz Kıraathanesi’nin önüne geliş, Börekler saat on-onbir gibi biterdi. Ahmet Usta’da uyumaya evine giderdi.

Altıparmak’tan Muradiye’ye çıkalım. II. Murat Caddesi üzerinde yer alan 12 nolu kapı Çelik Spor’un lokaline açılırdı. Lokalin bahçesinden stadyum iyi gözükmediği için pek maç seyredilmezdi. Şimdi Spor Bakanlığı’na aitmiş.

Cadde de daha önce var olan hanlar yıkılmış ama bazı kahvehaneler ayakta. Önce Piç Ali’nin kahvehanesi’ne (şimdi Çardak Kahvehanesi) ulaşırsınız. Onu geçince zamana karşı direnen Turan’ın kahvehanesi sizi karşılar. Bu tarihi kahvenin bahçesi stadyumun üstü kapanmadan önce maç seyretmeye gelenlerle dolardı. Bunun için bir ücret öderlerdi. Bugün kapısında ganyan bayisi yazsa da, bahçesini kafeye çevirse de kıraathane özelliğini hala korumakta.

Özgen ve Göl’de Semaver Keyfi

Kültürpark’taki Özgen, Ender ve sonraki yıllarda açılan Göl çay bahçelerinde yaz akşamları oturacak yer bulunmazdı. Çaylar bardakla değil, semaver usulü sipariş verilirdi. Gelen semaverden kendimiz servis yapardık. Toplum ayrışınca çay bahçeleri de ayrıştı. Özgen Çay Bahçesi’ne Sol ve Demokrat görüşlüler, Göl Çay Bahçesi’ne genelde sağ görüşlüler giderdi.

Özgen bir set gibi yukarıda kalırdı. Altında dikdörtgen şeklinde içinde kayık yüzecek büyük bir havuz vardı. Havuzun kenarlarında bulunan renkli lambalar yandığında su rengarenk bir görünüm alırdı. Mahfelin önündeki setin üstüne konan masalar parka gelen ailelerin en gözde yerlerinden biriydi. Daha karanlık basmadan bu masalar kapışılırdı.

Oturanlar hemen bir semaver söylerlerdi. Semaverlerin altında suyu sıcak tutması için korların konulduğu bir göz olurdu. Muhabbet uzar, su soğursa biraz daha kor koydurabilirdiniz. Semaverin üzerindeki demlikteki çay bitene kadar gece yarılanırdı. Çoğu zaman bir semaver daha istenirdi.

Ramazan ayında iftar vaktini bize önce ramazan topu verirdi İftardan sonra büyüklerin çoğu kahvehaneye giderdi. Sahura kadar açık olan kahvehaneler Teravi namazından sonra dolup taşardı. Kâğıt oyunları, taşlı okey, çanak ve diğer değişik oyunlar, demiryolu altındaki bazı semt kahvehanelerinde tombala oynanırdı.

Mahalle kahvehanelerinde oyun oynanmasına gürültü olduğundan dolayı yaygın değildi. Yaşlılar domino veya dama oynarlardı. Gelenler daha ziyade sohbet için gelirlerdi. Gençlerin gittikleri kahvehanelerde oyun serbestti.

Kahvehanedeki sohbetlerin konusu pahalılık, bulunamayan ihtiyaç maddeleri, ekmeğe yapılan zamlar, şikâyet edilen belediye hizmetleri, maaş zamları, kamuda çalışan işçilere verilen ikramiyelerin ne zaman ödeneceği ve siyasetti. Radyolu yıllarda radyodan yayınlanan “Meclis Saati” pür dikkat izlenirdi. Siyasi tartışmaların şiddeti artar, bazen geçici küslüklere sebep olurdu.

Çekirge Meydanı’nda Beşiktaş’dan Bursaspor’a gelen ve attığı golle Beşiktaş’ın yenilmesine sebep olan ve bu yüzden baba katili lakabı takılan Müfit Gürsu’nun kahvehanesi eski futbolcuların yanı sıra, futbol meraklılarının da tercih ettiği bir yerdi.

Sahi Bursalı olup da, Hüsnügüzel Çay Bahçesinde sevgilisi veya bir dostuyla, çay içerek ovayı seyretmeyen kaç kişi kaldı acaba. O zaman bin bir çeşit yeşilin tonunu görürdünüz. Ovadan kıvrılarak akan Nilüfer Çay’ında yüzülür, balık tutulurdu. Bursa dışından gelen misafirleri gezmeye götürdüğümüz iki yerden birisi burasıydı (diğeri Yeşil’deki çay bahçeleriydi).

Kıraathaneler Gitti, Kafeler Geldi

Garajın yanında, Emekli Sandığı binasının altında büyük bir kahvehane bulunuyordu.. Garajı yapan “Emekli Sandığı” yöneticileri göze girmek için, kahvehanenin işletmesini rahmetli Cemal Gürsel’in oğluna vermişlerdi. Rahmetli diğer cumhurbaşkanlarının, başbakanların yapmadığını yapmış ve yayınladığı bir genelge ile “Benim oğlum ve kardeşim yok, kimse bunlara yardımcı olmasın” diye yazmıştı.

Çocukluğumuzda kahvelere sadece tanıdıklarımızı çağırmak için girerdik. Gençlere hitap eden kahvehaneler ayrıydı. Ramazan ayında kahvehaneler sahura kadar açık durduğu için oyunculara gün doğardı. Üstelik gençlere sahura kadar dışarıda kalmalarına izin verilirdi. Kışın sigara dumanından göz gözü görmezdi.

Üniversitelerin ve televizyonların yaygınlaşması, kadın ve erkeklerin beraber gidebildikleri çay bahçelerini getirdi. Çay bahçeleri kısa sürede gençlerin buluştuğu tek yer olan pastanelerin kafeye dönüşmesini sağladı.

Kıraathanelerin müşterisi olan kültürlü kesim de gençlerin toplandığı bu yerlere biraz soğuk baksalar da kıraathane kültürünün yıllar içinde yok olması sonucu onlarda kafelere yönelmeye başladılar. Kıraathanelerin adı birkaç eski kahvehanenin tabelalarında kaldı.

MİZAH : Bilim Adamlarının Günlük Hayattan Kahkaha Attıran Diyalogları (Caps) :)


Bilim Adamlarının Günlük Hayattan Kahkaha Attıran Diyalogları (Caps)

O dünyaca ünlü bilim adamları belki de günlük hayatta bu cümleleri kuruyorlardı. Kim bilir :))

1- Fahrenheit

2- Henry Ford

3- Kristof Kolomb

4- Rudolf Diesel’den Satıcı Güvencesi

5- Alexander Graham Bell

6- Wilhelm Conrad Röntgen

7- Ivan Pavlov

8- Dr. Oetker

9- Isaac Newton

10- Albert Einstein

11- Nikola Tesla

12- Charles Darwin

13- Pastör Atışmaları Başlatıyor

14- Alexander Graham Bell, Pastör’ün Sözüne Kaynak Yapıyor

15- Thomas Edison Boş Dururmu Hiç

16- Tesla’dan Edison’a Tokat Gibi Cevap

17- Son Noktayı Tartışmaya Fasıl Masasından Bağlanan Einstein Koyuyor

DİĞER HİKAYELER : Osmanlı’dan İrlanda’ya Uzanarak Bir Dünya Markası Olan Hadji Bey Lokumlarının Hikayesi


Osmanlı’dan İrlanda’ya Uzanarak Bir Dünya Markası Olan Hadji Bey Lokumlarının Hikayesi

1902 yılında Osmanlı’dan İrlanda’nın Cork şehrine göç eden Harutun Batmazian, Hadji Bey Et Cie dükkanını açarak lokum satışına başlar. Buckingham Sarayı’ndan bile satış alan, günümüzde hala aktif olarak iş yapan bu dükkanının hikayesine bakalım.

harutun batmazian ve eşi 1902’de osmanlı’dan göç edip irlanda’nın cork şehrine gelirler. batmazian istanbul’da lokum yapmayı öğrenmiştir, irlanda’da da bu işi devam ettirmek ister. ‘hadji bey et cie’ adlı dükkanı açar ve cork halkını el yapımı lokumla tanıştırır. batmazian’ın lokumları kısa sürede meşhur olur, amerika, ingiltere gibi ülkelerdeki lüks mağazalara ihraç edilir. hadji bey artık bir marka olmuştur.

fakat 1918’de batmazian’ın dükkanı irlandalılar tarafından yakılır

bunun sebebi tam anlaşılmasa da, genel kanı şöyledir: batmazian’ları türk olarak tanıyan bazı protestan irlandalılar, gelibolu savaşı’nda bozguna uğrayan yurttaşlarının intikamını almak için hadji bey’i ateşe vermişlerdir. bunun üzerine batmazian halka ithafen samimi bir mektup yazar ve durumu açıklar. hadji bey tekrar açılır ve bugün hala aktiftir.

ayrıca belirtmek gerekir ki, hadji bey’in yakılması olayının bizim açımızdan ayrı bir anlamı vardır. bu olay, gelibolu’ya gönderilen royal munster fusiliers’in hezimete uğramasına karşılık olarak gerçekleşmiştir. bu birlik 1915’te ingiliz güçleriyle beraber türk askerine karşı savaşmıştır ve çatışmaların bir kısmı irlandalılar’ın savaş günlüklerine şöyle yansımıştır:

"gecenin karanlığında, biz ne olduğunu anlamadan, türkler siperlerimize süründüler ve adamlarımızı süngüleyerek öldürdüler. iki kanattan süngülenmek korkunçtu. saldıran türkler ancak gün doğarken öldürüldü, her yer ceset yığını ve kan nehirleriyle doluydu."

royal munster fusiliers’in yediği bu baskın, birliğin asker ve komutan sayısını neredeyse yarı yarıya düşürmüştür. türk askeri, irlandalıları afallatan bu saldırıyı neredeyse cephanesiz şekilde gerçekleştirmiştir. saldırıyı komuta eden ve askeri ateşleyen ise, o zaman genç bir subay olan mustafa kemal’dir.

kaynak 1

kaynak 2

DİĞER HİKAYELER DOSYASI : Kanada’da bulunan Kars Şehrinin İlginç Hikayesi


Kanada’da bulunan Kars Şehrinin İlginç Hikayesi

Türkiye neresi, Kanada neresi diye sormakta haklısınız ancak Kanada’da da bir Kars var. Serhat şehrimiz olarak bildiğimiz Kars ile Kanada’daki “adaşı” arasında oldukça ilgi çekici hikaye bulunuyor.

Okyanusun diğer ucundaki bir ülkede yer alan bir yerleşim yerine neden bu adın konulduğunu duyunca buna hak vereceksiniz. Söz konusu hadise Osmanlı Rus Harbi (1853-1856) sırasında cereyan eder. Takvimler 1856 yılını gösterdiğinde Rus işgalinde bulunan kent için dönemin İngiliz Kralı, Osmanlı’ya bir yardım teklifinde bulunur. Abdülmecid Han ise bu teklifi geri çevirmez ve İngilizlerin de destek verdiği birliğimiz, işgale son vermek için sefere çıkar. Osmanlı ordusunun savaşçılığının yanı sıra şehir halkının da onlara verdiği unutulmaz destek sonucu Ruslar serhat kentimizden ayrılmak zorunda kalır. Bunda yokluklara rağmen uzun süre direniş gösteren Kars halkı kadar İngiliz birliğinin rolünü de unutmamak gerekir.

Kars İsminin Konulması

Yukarıda bahsi geçen püskürtme operasyonunda yer alan ve yöre halkının cansiperane bir şekilde savaştığına tanıklık eden Kanada asıllı İngiliz Subayı General Sir W. FenwickWilliams oldukça etkilenmiştir. Operasyon kısa sürede Avrupa’da da dillendirilmeye başlanmıştır. Tam da bu sıralarda İngiltere’den Kanada’ya uzanan okyanus altı telgraf projesi de bitmiş durumdadır. Çok ilginçtir ki söz konusu telgraf hattından çekilen ilk haber Türklerin olağanüstü çabalar sonucunda Kars’ı başarılı bir şekilde savunduğu ve Rus işgalinin son bulduğu şeklindedir. Burada elde edilen zaferin ölümsüz hale getirilmesi adına Kanada’nın başkenti olan Ottawa yakınlarında bulunan Wellington isimli kasabaya Kars adı verilir.

Kanadalı Kars

Wellington adında iki kasaba olması ve o dönemde Kanada’nın posta sisteminde karışıklıklar yaşanması da bu işin sebepleri arasında yer almaktadır. O dönem İngiliz egemenliğinin söz konusu olduğu Kanada’da bu iş resmiyete dökülür. Bahsi geçen Kanadalı Kars şehri bugün UNESCO Dünya Miras Listesi’nde kendisine yer bulan Rideau Irmağı kenarında bir yerleşim yeridir. Şehrin girişinde “Sir William Fenwick Willams – The Hero of Kars” yazılı bir tabela bulunmaktadır. Sükunet içerisinde bir kasaba olan Kars, düzgün ve bakımlı yolları ile de dikkat çekiyor.

DÜNYA SANATI : Beethoven’ın Fransız Generale Verdiği Muhteşem Ayar


Beethoven’ın Fransız Generale Verdiği Muhteşem Ayar

Beethoven sadece müzik alanında değil; verdiği bu tarihi ayarla gündelik yaşamda da zekasını bir kez daha kanıtlamış oluyor. Sözlük yazarı "anoktale" anlatıyor.

max ring, gratz kalesini ziyareti hakkında;

-kalenin yaşlı muhafızı, şatonun dev parkında ister yağmur yağsın isterse fırtına çıkmış olsun, saatlerce şapkası koşan beethoven‘ı gördüğünde onun bir kaçık olduğundan artık emindi. koşmadığı günlerde, odasından çıkmaz, bütün gün boyunca kimseyle görüşmeden ve tek bir kelime etmeksizin otururdu. ama en büyük çılgınlığı, austerlitz savaşının ardından fransızların gratz kalesini işgal etmeleri (1806) sırasında yaptı.

şato sahibinin verdiği garantiye inanarak, ünlü besteciyle tanışmayı ve hatta kendisini dinlemeyi uman fransız general için o akşam, beethoven’ın da son bestelerini bizzat çalacağı bir ‘suare‘ düzenlenmişti. ancak beethoven önceden haberdar edilmediği bu konsere çıkmayı reddetti ve prensin bütün ısrarına karşın da kararından dönmedi. ancak bestecinin bu denli küstahlaşabileceğine ihtimal vermeyen prens, bu inatçı müzisyenin nasıl olsa fikrini değiştireceğini umarak yine de generali ve diğer saygın konukları davet etti.

suare saati gelip çattığında, beethoven ortalıkta yoktu. biraz sonra haber geldi; beethoven gizlice kaleden ayrılmış ve o dondurucu kış soğuğunda yayan olarak gratz şehrine kaçmıştı. arkasında bıraktığı tek şey, odasında bulunan ve prens için yazılmış bir mektuptu. mektupta ülkesinin düşmanları önünde çalamayacağını belirtiyor ve ekliyordu:

"prens! sen nesin? yalnızca bir teferruat, kendi dışındaki koşulların raslantısal bir sonucu… peki ben neyim? tamamen kendimim. binlerce prens oldu ve olacak. ama bir tane beethoven var!"